Mahabharat · Adhyaya 113 1.113.40
1.113.40अधर्मेण न नो धर्मः संयुज्येत कथंचन
भीष्म उवाच
यथासौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु
दण्डस्य नयनात्सा हि दण्डनीतिर् इहोच्यते
भूयं स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलधरः प्रभुः
असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः
दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः
विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पना
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति निश्चयः
अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु
दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः
एतासाम् एव विद्यानां व्यासम् आह महेश्वरः
शतानि त्रीणि शास्त्राणाम् आह तन्त्राणि सप्ततिः
व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः
तन्त्रं पाशुपतं नाम पाञ्चरात्रं च विश्रुतम्
योगशास्त्रं च सांख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा
तन्त्रं ब्रह्मलुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम्
सुखदुःखार्थजिज्ञासाकारकश्चेति विश्रुतम्
तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ सश्लोको नव विस्तरः
दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणां यज्ञसंहिताः
पुराणस्य प्रणीताश्च तावद् एवेह संहिता
धर्मशास्त्राणि तद्वाचः एकार्था नीति नान्यथा
एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्थसंहिताः
नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः
प्रोवाच भगवान्देवः कालज्ञानानि यानि च
चतुःषष्टिप्रमाणानाम् आयुर्वेदं च सोत्तरम्
अष्टादशविकल्पान्तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम्
गान्धर्वम् इतिहासं च नानाविस्तरम् उक्तवान्
इत्येताः शांकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः
पुनर्भेदसहस्रं च तासाम् एव तु विस्तरः
ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः
शश्वद् अभ्यस्यते लोके वेद एव च सर्वशः
विद्याश्चतस्रः संक्षिप्ताः वेदवादाश्च ते स्मृताः
एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः
विदानां पारगो रुद्रो विष्णुर् इन्द्रो बृहस्पतिः
शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित्
ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः
सर्वस्यानुग्रहश्चैव व्यासो वै वेदपारगः
अहं शांतनवो भीष्मः प्रसादान्माधवस्य च
शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह
वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः
कल्पे कल्पे महाभागैर् ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
ऋषिपुत्रैर् ऋषिगणैर्भिद्यते आश्रमिकैर् अपि
शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः
आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः
इदानीम् अपि विद्वद्भिः भिद्यन्ते च विकल्पकैः
पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती
लोकश्चायं वरारोहे धर्मो ऽयम् इति मंस्यते
Transliteration
adharmeṇa na no dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃcana
bhīṣma uvāca
yathāsau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu
daṇḍasya nayanātsā hi daṇḍanītir ihocyate
bhūyaṃ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūladharaḥ prabhuḥ
asṛjatsarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ
daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ
vidyāścatasraḥ kūṭasthāstāsāṃ bhedavikalpanā
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti niścayaḥ
arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hyaṣṭādaśaiva tu
daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ
etāsām eva vidyānāṃ vyāsam āha maheśvaraḥ
śatāni trīṇi śāstrāṇām āha tantrāṇi saptatiḥ
vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ
tantraṃ pāśupataṃ nāma pāñcarātraṃ ca viśrutam
yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā
tantraṃ brahmalulā nāma tarkavidyā divaukasām
sukhaduḥkhārthajijñāsākārakaśceti viśrutam
tarkavidyāstathā cāṣṭau saśloko nava vistaraḥ
daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇāṃ yajñasaṃhitāḥ
purāṇasya praṇītāśca tāvad eveha saṃhitā
dharmaśāstrāṇi tadvācaḥ ekārthā nīti nānyathā
ekārthāni purāṇāni vedāścaikārthasaṃhitāḥ
nānārthāni ca sarvāṇi tataḥ śāstrāṇi śaṃkaraḥ
provāca bhagavāndevaḥ kālajñānāni yāni ca
catuḥṣaṣṭipramāṇānām āyurvedaṃ ca sottaram
aṣṭādaśavikalpāntāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm
gāndharvam itihāsaṃ ca nānāvistaram uktavān
ityetāḥ śāṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃhitāḥ
punarbhedasahasraṃ ca tāsām eva tu vistaraḥ
ṛṣibhirdevagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ
śaśvad abhyasyate loke veda eva ca sarvaśaḥ
vidyāścatasraḥ saṃkṣiptāḥ vedavādāśca te smṛtāḥ
etāsāṃ pārago yaśca sa cokto vedapāragaḥ
vidānāṃ pārago rudro viṣṇur indro bṛhaspatiḥ
śakraḥ svāyaṃbhuvaścaiva manuḥ paramadharmavit
brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ
sarvasyānugrahaścaiva vyāso vai vedapāragaḥ
ahaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ prasādānmādhavasya ca
śaṃkarasya prasādācca brahmaṇaśca kurūdvaha
vedapāraga ityukto yājñavalkyaśca sarvaśaḥ
kalpe kalpe mahābhāgair ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
ṛṣiputrair ṛṣigaṇairbhidyate āśramikair api
śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitāḥ
ādikalpe punaścaiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ
idānīm api vidvadbhiḥ bhidyante ca vikalpakaiḥ
pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī
lokaścāyaṃ varārohe dharmo 'yam iti maṃsyate
By System Admin
Translation
Draft in progress