Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 113 1.113.40

1.113.40

अधर्मेण न नो धर्मः संयुज्येत कथंचन

भीष्म उवाच

यथासौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु

दण्डस्य नयनात्सा हि दण्डनीतिर् इहोच्यते

भूयं स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलधरः प्रभुः

असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः

दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः

विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पना

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति निश्चयः

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु

दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः

एतासाम् एव विद्यानां व्यासम् आह महेश्वरः

शतानि त्रीणि शास्त्राणाम् आह तन्त्राणि सप्ततिः

व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः

तन्त्रं पाशुपतं नाम पाञ्चरात्रं च विश्रुतम्

योगशास्त्रं च सांख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा

तन्त्रं ब्रह्मलुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम्

सुखदुःखार्थजिज्ञासाकारकश्चेति विश्रुतम्

तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ सश्लोको नव विस्तरः

दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणां यज्ञसंहिताः

पुराणस्य प्रणीताश्च तावद् एवेह संहिता

धर्मशास्त्राणि तद्वाचः एकार्था नीति नान्यथा

एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्थसंहिताः

नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः

प्रोवाच भगवान्देवः कालज्ञानानि यानि च

चतुःषष्टिप्रमाणानाम् आयुर्वेदं च सोत्तरम्

अष्टादशविकल्पान्तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम्

गान्धर्वम् इतिहासं च नानाविस्तरम् उक्तवान्

इत्येताः शांकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः

पुनर्भेदसहस्रं च तासाम् एव तु विस्तरः

ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः

शश्वद् अभ्यस्यते लोके वेद एव च सर्वशः

विद्याश्चतस्रः संक्षिप्ताः वेदवादाश्च ते स्मृताः

एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः

विदानां पारगो रुद्रो विष्णुर् इन्द्रो बृहस्पतिः

शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित्

ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः

सर्वस्यानुग्रहश्चैव व्यासो वै वेदपारगः

अहं शांतनवो भीष्मः प्रसादान्माधवस्य च

शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह

वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः

कल्पे कल्पे महाभागैर् ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ऋषिपुत्रैर् ऋषिगणैर्भिद्यते आश्रमिकैर् अपि

शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः

आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः

इदानीम् अपि विद्वद्भिः भिद्यन्ते च विकल्पकैः

पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती

लोकश्चायं वरारोहे धर्मो ऽयम् इति मंस्यते

Transliteration

adharmeṇa na no dharmaḥ saṃyujyeta kathaṃcana

bhīṣma uvāca

yathāsau nīyate daṇḍaḥ satataṃ pāpakāriṣu

daṇḍasya nayanātsā hi daṇḍanītir ihocyate

bhūyaṃ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūladharaḥ prabhuḥ

asṛjatsarvaśāstrāṇi mahādevo maheśvaraḥ

daṇḍanīteḥ prayogārthaṃ pramāṇāni ca sarvaśaḥ

vidyāścatasraḥ kūṭasthāstāsāṃ bhedavikalpanā

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hyetāścaturdaśa

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti niścayaḥ

arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hyaṣṭādaśaiva tu

daśa cāṣṭau ca vikhyātā etā dharmasya saṃhitāḥ

etāsām eva vidyānāṃ vyāsam āha maheśvaraḥ

śatāni trīṇi śāstrāṇām āha tantrāṇi saptatiḥ

vyāsa eva tu vidyānāṃ mahādevena kīrtitaḥ

tantraṃ pāśupataṃ nāma pāñcarātraṃ ca viśrutam

yogaśāstraṃ ca sāṃkhyaṃ ca tantraṃ lokāyataṃ tathā

tantraṃ brahmalulā nāma tarkavidyā divaukasām

sukhaduḥkhārthajijñāsākārakaśceti viśrutam

tarkavidyāstathā cāṣṭau saśloko nava vistaraḥ

daśa cāṣṭau ca vijñeyāḥ paurāṇāṃ yajñasaṃhitāḥ

purāṇasya praṇītāśca tāvad eveha saṃhitā

dharmaśāstrāṇi tadvācaḥ ekārthā nīti nānyathā

ekārthāni purāṇāni vedāścaikārthasaṃhitāḥ

nānārthāni ca sarvāṇi tataḥ śāstrāṇi śaṃkaraḥ

provāca bhagavāndevaḥ kālajñānāni yāni ca

catuḥṣaṣṭipramāṇānām āyurvedaṃ ca sottaram

aṣṭādaśavikalpāntāṃ daṇḍanītiṃ ca śāśvatīm

gāndharvam itihāsaṃ ca nānāvistaram uktavān

ityetāḥ śāṃkaraproktā vidyāḥ śabdārthasaṃhitāḥ

punarbhedasahasraṃ ca tāsām eva tu vistaraḥ

ṛṣibhirdevagandharvaiḥ savikalpaḥ savistaraḥ

śaśvad abhyasyate loke veda eva ca sarvaśaḥ

vidyāścatasraḥ saṃkṣiptāḥ vedavādāśca te smṛtāḥ

etāsāṃ pārago yaśca sa cokto vedapāragaḥ

vidānāṃ pārago rudro viṣṇur indro bṛhaspatiḥ

śakraḥ svāyaṃbhuvaścaiva manuḥ paramadharmavit

brahmā ca paramo devaḥ sadā sarvaiḥ surāsuraiḥ

sarvasyānugrahaścaiva vyāso vai vedapāragaḥ

ahaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ prasādānmādhavasya ca

śaṃkarasya prasādācca brahmaṇaśca kurūdvaha

vedapāraga ityukto yājñavalkyaśca sarvaśaḥ

kalpe kalpe mahābhāgair ṛṣibhistattvadarśibhiḥ

ṛṣiputrair ṛṣigaṇairbhidyate āśramikair api

śivena brahmaṇā caiva viṣṇunā ca vikalpitāḥ

ādikalpe punaścaiva bhidyante sādhubhiḥ punaḥ

idānīm api vidvadbhiḥ bhidyante ca vikalpakaiḥ

pūrvajanmānusāreṇa bahudheyaṃ sarasvatī

lokaścāyaṃ varārohe dharmo 'yam iti maṃsyate

By System Admin

Translation

Draft in progress