Sanskrit

Hitopadesha · Book 3 3.102

3.102

चक्रवाकः पृच्छति कथम् एतत्

राजा कथयति

अहं पुरा शूद्रकस्य राज्ञः क्रीडासरसि कर्पूरकेलिनाम्नो राजहंसस्य पुत्र्या कर्पूरमञ्जर्या सहानुरागवान् अभवम्

वीरवरो नाम राजपुत्रः कुतश्चिद्देशाद् आगत्य राजद्वारम् उपगम्य प्रतीहारम् उवाच अहं तावद्वर्तनार्थी राजपुत्रः

मां रजदर्शनं कारय

ततस्तेनासौ राजदर्शनं कारितो ब्रूते देव यदि मया सेवकेन प्रयोजनम् अस्ति तदास्मद्वर्तनं क्रियताम्

शूद्रक उवाच किं ते वर्तनम्

वीरवरो ब्रूते प्रत्यहं सुवर्णपञ्चशतानि देहि

राजाह का ते सामग्री

वीरवरो ब्रूते द्वौ बाहू

तृतीयश्च खड्गः

राजाह नैतच्छक्यम्

तच्छ्रुत्वा वीरवरः प्रणम्य चलितः

अथ मन्त्रिभिर् उक्तं देव दिनचतुष्टयस्य वर्तनं दत्त्वा ज्ञायताम् अस्य स्वरूपम्

किम् उपयुक्तो ऽयम् एतावद्वर्तनं गृह्णाति अनुपयुक्तो वेति

ततो मन्त्रिवचनाद् आहुहूय वीरवराय ताम्बूलं दत्त्वा पञ्चशतानि सुवर्णानि दत्तानि

वर्तनविनियोगश्च राज्ञा सुनिभृतं निरूपितः

तदर्धं वीरवरेण देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दत्तम्

स्थितस्यार्धं दुःखितेभ्यः

तद् अवशिष्टं भोज्यविलासव्ययेन

एतत्सर्वं नित्यकृत्यं कृत्वा राजद्वारम् अहर्निशं खड्गपाणिः सेवते

यदा च राजा स्वयं समादिशति तदा स्वगृहम् अपि याति

अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यां रात्रौ स राजा सकरुणक्रन्दनध्वनिं शुश्राव

तत्श्रुत्वा राजा ब्रूते कः को ऽत्र द्वारि तिष्ठति

तदा तेनोक्तं देव अहं वीरवरः

राजोवाच क्रन्दनानुसरणं क्रियताम्

वीरवरो ऽपि यथाज्ञापयति देवः इत्य् उक्त्वा चलितः

राज्ञा च चिन्तितमयम् एकाकी राजपुत्रो मया सूचीभेद्ये तमसि प्रहितः

नैतद् उचितम्

तद् अहम् अपि गत्वा किम् एतद् इति निरूपयामि

ततो राजापि खड्गम् आदाय तदनुसरणक्रमेण नगराद्बहिर्निर्जगाम

गत्वा च वीरवरेण रुदती रूपयौवनसम्पन्ना सर्वालङ्कारभूषिता काचित्स्त्री दृष्टा पृष्टा च का त्वम्किमर्थं रोदिषि इति

स्त्रियोक्तमहम् एतस्य शूद्रकस्य राजलक्ष्मीः

चिराद् एतस्य भुजच्छायायां महता सुखेन विश्रान्ता

इदानीम् अन्यत्र गमिष्यामि

वीरवरो ब्रूते यत्रापायः सम्भवति तत्रोपायो ऽप्य् अस्ति

तत्कथं स्यात्पुनर् इहावासो भवत्याः

लक्ष्मीर् उवाच यदि त्वम् आत्मनः पुत्रं शक्तिधरं द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतं भगवत्याः सर्वमङ्गलाया उपहारीकरोषि तदाहं पुनर् अत्र सुचिरं निवसामि

इत्य् उक्त्वादृश्याभवत्

ततो वीरवरेण स्वगृहं गत्वा निद्रायमाणा स्ववधूः प्रबोधिता पुत्रश्च

तौ निद्रां परित्यज्योत्थायोपविष्टौ

वीरवरस्तत्सर्वं लक्ष्मीवचनम् उक्तवान्

तच्छ्रुत्वा सानन्दः शक्तिधरो ब्रूते धन्यो ऽहम् एवम्भूतः

स्वामिराज्यरक्षार्थं यस्योपयोगः

तात तत्को ऽधुना विलम्बस्य हेतुः एवंविधे कर्मणि देहस्य विनियोगः श्लाघ्यः

यतः

धनानि जीवितं चैव परार्थे प्राज्ञ उत्सृजेत्

तन्निमित्तो वरं त्यागो विनाशे नियते सति

Transliteration

cakravākaḥ pṛcchati katham etat

rājā kathayati

ahaṃ purā śūdrakasya rājñaḥ krīḍāsarasi karpūrakelināmno rājahaṃsasya putryā karpūramañjaryā sahānurāgavān abhavam

vīravaro nāma rājaputraḥ kutaściddeśād āgatya rājadvāram upagamya pratīhāram uvāca ahaṃ tāvadvartanārthī rājaputraḥ

māṃ rajadarśanaṃ kāraya

tatastenāsau rājadarśanaṃ kārito brūte deva yadi mayā sevakena prayojanam asti tadāsmadvartanaṃ kriyatām

śūdraka uvāca kiṃ te vartanam

vīravaro brūte pratyahaṃ suvarṇapañcaśatāni dehi

rājāha kā te sāmagrī

vīravaro brūte dvau bāhū

tṛtīyaśca khaḍgaḥ

rājāha naitacchakyam

tacchrutvā vīravaraḥ praṇamya calitaḥ

atha mantribhir uktaṃ deva dinacatuṣṭayasya vartanaṃ dattvā jñāyatām asya svarūpam

kim upayukto 'yam etāvadvartanaṃ gṛhṇāti anupayukto veti

tato mantrivacanād āhuhūya vīravarāya tāmbūlaṃ dattvā pañcaśatāni suvarṇāni dattāni

vartanaviniyogaśca rājñā sunibhṛtaṃ nirūpitaḥ

tadardhaṃ vīravareṇa devebhyo brāhmaṇebhyo dattam

sthitasyārdhaṃ duḥkhitebhyaḥ

tad avaśiṣṭaṃ bhojyavilāsavyayena

etatsarvaṃ nityakṛtyaṃ kṛtvā rājadvāram aharniśaṃ khaḍgapāṇiḥ sevate

yadā ca rājā svayaṃ samādiśati tadā svagṛham api yāti

athaikadā kṛṣṇacaturdaśyāṃ rātrau sa rājā sakaruṇakrandanadhvaniṃ śuśrāva

tatśrutvā rājā brūte kaḥ ko 'tra dvāri tiṣṭhati

tadā tenoktaṃ deva ahaṃ vīravaraḥ

rājovāca krandanānusaraṇaṃ kriyatām

vīravaro 'pi yathājñāpayati devaḥ ity uktvā calitaḥ

rājñā ca cintitamayam ekākī rājaputro mayā sūcībhedye tamasi prahitaḥ

naitad ucitam

tad aham api gatvā kim etad iti nirūpayāmi

tato rājāpi khaḍgam ādāya tadanusaraṇakrameṇa nagarādbahirnirjagāma

gatvā ca vīravareṇa rudatī rūpayauvanasampannā sarvālaṅkārabhūṣitā kācitstrī dṛṣṭā pṛṣṭā ca kā tvamkimarthaṃ rodiṣi iti

striyoktamaham etasya śūdrakasya rājalakṣmīḥ

cirād etasya bhujacchāyāyāṃ mahatā sukhena viśrāntā

idānīm anyatra gamiṣyāmi

vīravaro brūte yatrāpāyaḥ sambhavati tatropāyo 'py asti

tatkathaṃ syātpunar ihāvāso bhavatyāḥ

lakṣmīr uvāca yadi tvam ātmanaḥ putraṃ śaktidharaṃ dvātriṃśallakṣaṇopetaṃ bhagavatyāḥ sarvamaṅgalāyā upahārīkaroṣi tadāhaṃ punar atra suciraṃ nivasāmi

ity uktvādṛśyābhavat

tato vīravareṇa svagṛhaṃ gatvā nidrāyamāṇā svavadhūḥ prabodhitā putraśca

tau nidrāṃ parityajyotthāyopaviṣṭau

vīravarastatsarvaṃ lakṣmīvacanam uktavān

tacchrutvā sānandaḥ śaktidharo brūte dhanyo 'ham evambhūtaḥ

svāmirājyarakṣārthaṃ yasyopayogaḥ

tāta tatko 'dhunā vilambasya hetuḥ evaṃvidhe karmaṇi dehasya viniyogaḥ ślāghyaḥ

yataḥ

dhanāni jīvitaṃ caiva parārthe prājña utsṛjet

tannimitto varaṃ tyāgo vināśe niyate sati

By System Admin

Translation

Draft in progress