Sanscrito
Darshan

तत्त्वोपदेशः

Tattvopadesha

Shankara87 shloka

87 shloka

1

तत्त्वंपदार्थशुद्ध्यर्थं गुरुः शिष्यं वचोऽब्रवीत् ।

2

न त्वं देहोऽसि दृश्यत्वादुपजात्यादिमत्त्वतः ।

3

अदृश्यो रूपहीनस्त्वं जातिहीनोऽप्यभौतिकः ।

4

न भवानिन्द्रियाण्येषां करणत्वेन या श्रुतिः ।

5

नानैतान्येकरूपस्त्वं भिन्नस्तेभ्यः कुतः शृणु ।

6

न तेषां समुदायोऽसि तेषामन्यतमस्य च ।

7

प्रत्येकमपि तान्यात्मा नैव तत्र नयं शृणु ।

8

नानात्माभिमतं नैव विरुद्धविषयत्वतः ।

9

न मनस्त्वं न वा प्राणो जडत्वादेव चैतयोः ।

10

क्षुत्तृड्भ्यां पीडितः प्राणो ममायं चेति भेदतः ।

11

सुप्तौ लीनास्ति या बोधे सर्वं व्याप्नोति देहकम् ।

12

नानारूपवती बोधे सुप्तौ लीनातिचञ्चला ।

13

सुप्तौ देहाद्यभावेऽपि साक्षी तेषां भवान्यतः ।

14

प्रमाणं बोधयन्तं तं बोधं मानेन ये जनाः ।

15

विश्वमात्मानुभवति तेनासौ नानुभूयते ।

16

ईदृशं तादृशं नैतन्न परोक्षं सदेव यत् ।

17

इदंत्वेनैव यद्भाति सर्वं तच्च निषिध्यते ।

18

सत्यं ज्ञानमनन्तं च ब्रह्मलक्षणमुच्यते ।

19

सति देहाद्युपाधौ स्याज्जीवस्तस्य नियामकः ।

20

अपेक्ष्यतेऽखिलैर्मानैर्न यन्मानमपेक्षते ।

21

अतो हि तत्त्वमस्यादिवेदवाक्यं प्रमाणतः ।

22

शोधिते त्वंपदार्थे हि तत्त्वमस्यादि चिन्तितम् ।

23

देहेन्द्रियादिधर्मान्यः स्वात्मन्यारोपयन्मृषा ।

24

देहेन्द्रियादिसाक्षी यस्तेभ्यो भाति विलक्षणः ।

25

वेदान्तवाक्यसंवेद्यविश्वातीताक्षराद्वयम् ।

26

सामानाधिकरण्यं हि पदयोस्तत्व मोर्द्वयोः ।

27

भिन्नप्रवृत्तिहेतुत्वे पदयोरेकवस्तुनि ।

28

सामानाधिकरण्यं तत्संप्रदायिभिरीरितम् ।

29

अयं सः सोऽयमितिवत्संबन्धो भवति द्वयोः ।

30

परस्परविरुद्धं स्यात्ततो भवति लक्षणा ।

31

मानान्तरोपरोधाच्च मुख्यार्थस्यापरिग्रहे ।

32

त्रिविधा लक्षणा ज्ञेया जहत्यजहती तथा ।

33

वाच्यार्थमखिलं त्यक्त्वा वृत्तिः स्याद्या तदन्विते ।

34

वाच्यार्थस्यैकदेशस्य प्रकृते त्याग इष्यते ।

35

वाच्यार्थमपरित्यज्य वृत्तिरन्यार्थके तु या ।

36

न संभवति साप्यत्र वाच्यार्थेऽतिविरोधतः ।

37

वाच्यार्थस्यैकदेशं च परित्यज्यैकदेशकम् ।

38

सोऽयं विप्र इदं वाक्यं बोधयत्यादितस्तथा ।

39

अतस्तयोर्विरुद्धं तत्तत्कालत्वादिधर्मकम् ।

40

तथैव प्रकृते तत्त्वमसीत्यत्र श्रुतौ शृणु ।

41

सर्वज्ञत्वपरोक्षादीन्परित्यज्य ततःपदात् ।

42

तत्त्वमोः पदयोरैक्यमेव तत्त्वमसीत्यलम् ।

43

अहं ब्रह्मेति विज्ञानं यस्य शोकं तरत्यसौ ।

44

तत्त्वमोर्बोध्यतेऽथापि पौर्वापर्यानुसारतः ।

45

अपरोक्षयितुं लोके मूढैः पण्डितमानिभिः ।

46

वेदवाक्यैरतः किं स्याद्गुरुणेति न सांप्रतम् ।

47

अनादाविह संसारे बोधको गुरुरेव हि ।

48

अद्वैते ब्रह्मणि स्थेयं प्रत्यब्रह्मात्मना सदा ।

49

प्रतिपाद्यं तदेवात्र वेदान्तैर्न द्वयं जडम् ।

50

वेदान्तैस्तद्द्वयं सम्यङ्निर्णीतं वस्तुतो नयात् ।

51

शुद्धे कथमशुद्धः स्यादृश्यं मायामयं ततः ।

52

विद्यते न स्वतः सत्त्वं नासतः सत्त्वमस्ति वा ।

53

सदसन्न विरुद्धत्वादतोऽनिर्वाच्यमेव तत् ।

54

प्रविष्टो जीवरूपेण स एवात्मा भवान्परः ।

55

जीवभावमनुप्राप्तः स एवात्मासि बोधतः ।

56

कर्तृत्वादीनि यान्यासंस्त्वयि ब्रह्माद्वये परे ।

57

अत्रैव शृणु वृत्तान्तमपूर्वं श्रुतिभाषितम् ।

58

स्वगृहे स्वाङ्गणे सुप्तः प्रमत्तः सन्कदाचन ।

59

बद्ध्वा देशान्तरं चौरैर्नीतः सन्गहने वने ।

60

निक्षिप्तो विपिनेऽतीव कुशकण्टकवृश्चिकैः ।

61

व्यालादिदुष्टसत्वेभ्यो महारण्ये भयातुरः ।

62

क्रियमाणे विलुठने विशीर्णाङ्गोऽसमर्थकः ।

63

बन्धमुक्तौ तथा देशप्राप्तावेव सुदुःखधीः ।

64

तथा रागादिभिर्वर्गैः शत्रुभिर्दुःखदायिभिः ।

65

ब्रह्मानन्दे प्रमत्तः स्वाज्ञाननिद्रावशीकृतः ।

66

अद्वयानन्दरूपात्त्वां प्रच्याव्यातीव धूर्तकैः ।

67

सर्वदुःखनिदानेषु शरीरादित्रयेषु च ।

68

प्रवेशितोऽसि सृष्टोऽसि बद्धः स्वानन्ददृष्टितः ।

69

जन्ममृत्युजरादोषनरकादिपरम्पराम् ।

70

अविद्याभूतबन्धस्य निवृत्तौ दुःखदस्य च ।

71

यथा गान्धारदेशीयश्चिरं देवाद्दयालुभिः ।

72

सः स्वस्थैरुपदिष्टश्च पण्डितो निश्चितात्मकः ।

73

गत्वा गान्धारदेशं स स्वगृहं प्राप्य पूर्ववत् ।

74

त्वमप्येवमनेकेषु दुःखदायिषु जन्मसु ।

75

वर्णाश्रमाचारपरोऽवाप्तपुण्यमहोदयः ।

76

विधिवत्कृतसंन्यासो विवेकादियुतः सुधीः ।

77

पण्डितस्तत्र मेधावी युक्त्या वस्तु विचारयन् ।

78

अतो ब्रह्मात्मविज्ञानमुपदिष्टं यथाविधि ।

79

भूत्वा विमुक्तबन्धस्त्वं छिन्नद्वैतात्मसंशयः ।

80

वस्तुतो निष्प्रपञ्चोऽसि नित्यमुक्तः स्वभावतः ।

81

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः ।

82

श्रुतिसिद्धान्तसारोऽयं तथैव त्वं स्वया धिया ।

83

साक्षात्कृत्वा परिच्छिन्नाद्वैतब्रह्माक्षरं स्वयम् ।

84

विचारणीया वेदान्ता वन्दनीयो गुरुः सदा ।

85

गुरुर्ब्रह्म स्वयं साक्षात्सेव्यो वन्द्यो मुमुक्षुभिः ।

86

यावदायुस्त्वया वन्द्यो वेदान्तो गुरुरीश्वरः ।

87

भावाद्वैतं सदा कुर्यात्क्रियाद्वैतं न कर्हिचित् ।