संस्कृत

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥

5.9

लिप्यंतरण

pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |

indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||

Sanskrit System द्वारा · मशीन मसौदा · @indic-transliteration/sanscript 1.3.3

अनुवाद

बोलते, त्यागते, ग्रहण करते, आँखें खोलते और बन्द करते हुए भी, यह धारणा रखता है कि इन्द्रियाँ ही अपने विषयों में बरत रही हैं।

Sanskrit System द्वारा · मशीन मसौदा · claude-opus-5-5 · 2026-11-08

शब्दार्थ

Sanskrit System द्वारा · मशीन मसौदा · claude-opus-5-5 · 2026-11-08

व्याख्या

गतिविधियों की सूची आगे चलती है: बोलना, छोड़ना, पकड़ना, यहाँ तक कि पलक झपकना भी। इन सबके बीच ज्ञानी व्यक्ति एक समझ को दृढ़ता से थामे रहता है: इन्द्रियाँ ही अपने विषयों से जुड़ रही हैं। यह तीसरे अध्याय की इस अन्तर्दृष्टि को दूसरे शब्दों में दोहराता है कि गुण ही गुणों में बरतते हैं। आत्मा साक्षी बनी रहती है, उलझती नहीं। आत्मा के अलग रहने को कितना शाब्दिक माना जाए, इस पर परम्पराएँ भिन्न हैं, पर व्यावहारिक प्रभाव स्पष्ट है: जो ऐसा देखता है, वह सफलता से फूलता नहीं और असफलता से टूटता नहीं।

Sanskrit System द्वारा · मशीन मसौदा · claude-opus-5-5 · 2026-11-08