سانسکریت
Darshan

अपरोक्षानुभूतिः

Aparokshanubhuti

Shankara۱۴۴ شلوکا

۱۴۴ شلوکا

1

श्रीहरिं परमानन्दमुपदेष्टारमीश्वरम् ।

2

अपरोक्षानुभूतिर्वै प्रोच्यते मोक्षसिद्धये ।

3

स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितोषणात् ।

4

ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वैराग्यं विषयेष्वनु ।

5

नित्यमात्मस्वरूपं हि दृश्यं तद्विपरीतगम् ।

6

सदैव वासनात्यागः शमोऽयमिति शब्दितः ।

7

विषयेभ्यः परावृत्तिः परमोपरतिर्हि सा ।

8

निगमाचार्यवाक्येषु भक्तिः श्रद्धेति विश्रुता ।

9

संसारबन्धनिर्मुक्तिः कथं स्यान्मे दयानिधे ।

10

उक्तसाधनयुक्तेन विचारः पुरुषेण हि ।

11

नोत्पद्यते विना ज्ञानं विचारेणान्यसाधनैः ।

12

कोऽहं कथमिदं जातं को वा कर्तास्य विद्यते ।

13

नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्तथा ।

14

अज्ञानप्रभवं सर्वं ज्ञानेन प्रविलीयते ।

15

एतयोर्यदुपादानमेकं सूक्ष्मं सदव्ययम् ।

16

अहमेकोऽपि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सदव्ययः ।

17

आत्मा विनिष्कलो ह्येको देहो बहुभिरावृतः ।

18

आत्मा नियामकश्चान्तर्देहो नियम्यबाह्यकः ।

19

आत्मा ज्ञानमयः पुण्यो देहो मांसमयोऽशुचिः ।

20

आत्मा प्रकाशकः स्वच्छो देहस्तामस उच्यते ।

21

आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनित्यो ह्यसन्मयः ।

22

आत्मनस्तत्प्रकाशत्वं यत्पदार्थावभासनम् ।

23

देहोऽहमित्ययं मूढो मत्वा तिष्ठत्यहो जनः ।

24

ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः ।

25

निर्विकारो निराकारो निरवद्योऽहमव्ययः ।

26

निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽहमाततः ।

27

निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तोऽहमच्युतः ।

28

निर्मलो निश्चलोऽनन्तः शुद्धोऽहमजरोऽमरः ।

29

स्वदेहं शोभनं त्यक्त्वा पुरुषाख्यं च संमतम् ।

30

स्वात्मानं शृणु मूर्ख त्वं श्रुत्या युक्त्या च पूरुषम् ।

31

अहंशब्देन विख्यात एक एव स्थितः परः ।

32

अहं द्रष्टृतया सिद्धो देहो दृश्यतया स्थितः ।

33

अहं विकारहीनस्तु देहो नित्यं विकारवान् ।

34

यस्मात्परमिति श्रुत्या तथा पुरुषलक्षणम् ।

35

सर्वं पुरुष एवेति सूक्ते पुरुषसंज्ञिते ।

36

असङ्गः पुरुषः प्रोक्तो बृहदारण्यकेऽपि च ।

37

तत्रैव च समाख्यातः स्वयंज्योतिर्हि पूरुषः ।

38

प्रोक्तोऽपि कर्मकाण्डेन ह्यात्मा देहाद्विलक्षणः ।

39

लिङ्गं चानेकसंयुक्तं चलं दृश्यं विकारि च ।

40

एवं देहद्वयादन्य आत्मा पुरुष ईश्वरः ।

41

इत्यात्मदेहभानेन प्रपञ्चस्यैव सत्यता ।

42

इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मत्वं निवारितम् ।

43

चैतन्यस्यैकरूपत्वाद्भेदो युक्तो न कर्हिचित् ।

44

रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैव यद्वद्रज्जुर्हि सर्पिणी ।

45

उपादानं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।

46

व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात् ।

47

श्रुत्या निवारितं नूनं नानात्वं स्वमुखेन हि ।

48

दोषोऽपि विहितः श्रुत्या मृत्योर्मृत्युं स गच्छति ।

49

ब्रह्मणः सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः ।

50

ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च ।

51

सुवर्णाज्जायमानस्य सुवर्णत्वं च शाश्वतम् ।

52

स्वल्पमप्यन्तरं कृत्वा जीवात्मपरमात्मनोः ।

53

यत्राज्ञानाद्भवेद्द्वैतमितरस्तत्र पश्यति ।

54

यस्मिन्सर्वाणि भूतानि ह्यात्मत्वेन विजानतः ।

55

अयमात्मा हि ब्रह्मैव सर्वात्मकतया स्थितः ।

56

अनुभूतोऽप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन् ।

57

स्वप्नो जागरणेऽलीकः स्वप्नेऽपि न हि जागरः ।

58

वयमेवं भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम् ।

59

यद्वन्मृदि घटभ्रान्तिं शुक्तौ वा रजतस्थितिम् ।

60

यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा ।

61

यथैव व्योनि नीलत्वं यथा नीरं मरुस्थले ।

62

यथैव शून्ये वेतालो गन्धर्वाणां पुरं यथा ।

63

यथा तरङ्गकल्लोलैर्जलमेव स्फुरत्यलम् ।

64

घटनाम्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः ।

65

सर्वोऽपि व्यवहारस्तु ब्रह्मणा क्रियते जनैः ।

66

कार्यकारणता नित्यमास्ते घटमृदोर्यथा ।

67

गृह्यमाणे घटे यद्वन्मृत्तिका भाति वै बलात् ।

68

सदैवात्मा विशुद्धोऽपि ह्यशुद्धो भाति वै सदा ।

69

यथैव मृन्मयः कुम्भस्तद्वद्देहोऽपि चिन्मयः ।

70

सर्पत्वेन यथा रज्जू रजतत्वेन शुक्तिका ।

71

घटत्वेन यथा पृथ्वी पदत्वेनैव तन्तवः ।

72

कनकं कुण्डलत्वेन तरङ्गत्वेन वै जलम् ।

73

पुरुषत्वेन वै स्थाणुर्जलत्वेन मरीचिका ।

74

गृहत्वेनैव काष्ठानि खड्गत्वेनैव लोहता ।

75

यथा वृक्षविपर्यासो जलाद्भवति कस्यचित् ।

76

पोतेन गच्छतः पुंसः सर्वं भातीव चञ्चलम् ।

77

पीतत्वं हि यथा शुभ्रे दोषाद्भवति कस्यचित् ।

78

चक्षुर्भ्यां भ्रमशीलाभ्यां सर्वं भाति भ्रमात्मकम् ।

79

अलातं भ्रमणेनैव वर्तुलं भाति सूर्यवत् ।

80

महत्त्वे सर्ववस्तूनामणुत्वं ह्यतिदूरतः ।

81

सूक्ष्मत्वे सर्ववस्तूनां स्थूलत्वं चोपनेत्रतः ।

82

काचभूमौ जलत्वं वा जलभूमौ हि काचता ।

83

यद्वदग्नौ मणित्वं हि मणौ वा वह्निता पुमान् ।

84

अभ्रेषु सत्सु धावत्सु धावन्निव यथा शशी ।

85

यथैव दिग्विपर्यासो मोहाद्भवति कस्यचित् ।

86

यथा शशी जले भाति चञ्चलत्वेन कस्यचित् ।

87

एवमात्मनि नज्ञाते देहाध्यासो हि जायते ।

88

सर्वमात्मतया ज्ञातं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।

89

आत्मानं सततं जानन्कालं नय महामते ।

90

उत्पन्नेऽप्यात्मविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति ।

91

तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते ।

92

कर्म जन्मान्तरकृतं प्रारब्धमिति कीर्तितम् ।

93

स्वप्नदेहो यथाभ्यस्तस्तथैवायं हि देहकः ।

94

उपादानं प्रपञ्चस्य मृद्भाण्डस्येव कथ्यते ।

95

यथा रज्जुं परित्यज्य सर्पं गृह्णाति वै भ्रमात् ।

96

रज्जुरूपे परिज्ञाते सर्पभ्रान्तिर्न तिष्ठति ।

97

देहस्यापि प्रपञ्चत्वात्प्रारब्धावस्थितिः कुतः ।

98

क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ।

99

उच्यतेऽज्ञैर्बलाच्चैतत्तदानर्थद्वयागमः ।

100

त्रिपञ्चाङ्गान्यथो वक्ष्ये पूर्वोक्तस्यैव सिद्धये ।

101

नित्याभ्यासादृते प्राप्तिर्न भवेत्सच्चिदात्मनः ।

102

यमो हि नियमस्त्यागो मौनं देशश्च कालतः ।

103

प्राणसंयमनं चैव प्रत्याहारश्च धारणा ।

104

सर्वं ब्रह्मेति विज्ञानादिन्द्रियग्रामसंयमः ।

105

सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः ।

106

त्यागः प्रपञ्चरूपस्य चिदात्मत्वावलोकनात् ।

107

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।

108

वाचो यस्मान्निवर्तन्ते तद्वक्तुं केन शक्यते ।

109

इति वा तद्भवेन्मौनं सतां सहजसंज्ञितम् ।

110

आदावन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते ।

111

कलनात्सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां निमेषतः ।

112

सुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्रं ब्रह्मचिन्तनम् ।

113

सिद्धं यत्सर्वभूतादि विश्वाधिष्ठानमव्ययम् ।

114

यन्मूलं सर्वभूतानां यन्मूलं चित्तबन्धनम् ।

115

अङ्गानां समतां विद्यात्समे ब्रह्मणि लीयते ।

116

दृष्टिं ज्ञानमयीं कृत्वा पश्येद्ब्रह्ममयं जगत् ।

117

द्रष्टृदर्शनदृश्यानां विरामो यत्र वा भवेत् ।

118

चित्तादिसर्वभावेषु ब्रह्मत्वेनैव भावनात् ।

119

निषेधनं प्रपञ्चस्य रेचकाख्यः समीरणः ।

120

ततस्तद्वृत्तिनैश्चल्यं कुम्भकः प्राणसंयमः ।

121

विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति मज्जनम् ।

122

यत्र यत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात् ।

123

ब्रह्मैवास्मीति सद्वृत्त्या निरालम्बतया स्थितिः ।

124

निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः ।

125

एवं चाकृत्रिमानन्दं तावत्साधु समभ्यसेत् ।

126

ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवति योगिराट् ।

127

समाधौ क्रियमाणे तु विघ्ना आयान्ति वै बलात् ।

128

लयस्तमश्च विक्षेपो रसास्वादश्च शून्यता ।

129

भाववृत्त्या हि भावत्वं शून्यवृत्त्या हि शून्यता ।

130

ये हि वृत्तिं जहत्येनां ब्रह्माख्यां पावनीं पराम् ।

131

ये हि वृत्तिं विजानन्ति ये ज्ञात्वा वर्धयन्त्यपि ।

132

येषां वृत्तिः समावृद्धा परिपक्वा च सा पुनः ।

133

कुशला ब्रह्मवार्तायां वृत्तिहीनाः सुरागिणः ।

134

निमेषार्धं न तिष्ठन्ति वृत्तिं ब्रह्ममयीं विना ।

135

कार्ये कारणतायाता कारणे न हि कार्यता ।

136

अथ शुद्धं भवेद्वस्तु यद्वै वाचामगोचरः ।

137

अनेनैव प्रकारेण वृत्तिर्ब्रह्मात्मिका भवेत् ।

138

कारणं व्यतिरेकेण पुमानादौ विलोकयेत् ।

139

कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्यं विसर्जयेत् ।

140

भावितं तीव्रवेगेण वस्तु यन्निश्चयात्मना ।

141

अदृश्यं भावरूपं च सर्वमेतच्चिदात्मकम् ।

142

दृश्यं ह्यदृश्यतां नीत्वा ब्रह्माकारेण चिन्तयेत् ।

143

एभिरङ्गैः समायुक्तो राजयोग उदाहृतः ।

144

परिपक्वं मनो येषां केवलोऽयं च सिद्धिदः ।