Sanskrit
Darshan

स्वात्मनिरूपणम्

Svatma Nirupanam

Shankara154 Shlokas

154 Shlokas

1

श्रीगुरुचरणद्वन्द्वं वन्देऽहं मथितदुःसहद्वन्द्वम् ।

2

देशिकवरं दयालुं वन्देऽहं निहतनिखिलसंदेहम् ।

3

संसारदावपावकसंतप्तः सकलसाधनोपेतः ।

4

अस्ति स्वयमित्यस्मिन्नर्थे कस्यास्ति संशयः पुंसः ।

5

नामिति वेत्ति योऽसौ सत्यं ब्रह्मैव वेत्ति नास्तीति ।

6

ब्रह्म त्वमेव तस्मान्नाहं ब्रह्मेति मोहमात्रमिदम् ।

7

न क्लेशपञ्चकमिदं भजते कृतकोशपञ्चकविवेकः ।

8

अन्नप्राणमनोमयविज्ञानानन्दपञ्चकोशानाम् ।

9

वपुरिदमन्नमयाख्यः कोशो नात्मा जडो घटप्रायः ।

10

कोशः प्राणमयोऽयं वायुविशेषो वपुष्यवच्छिन्नः ।

11

कुरुते वपुष्यहंतां गेहादौ यः करोति ममतां च ।

12

सुप्तौ स्वयं विलीना बोधे व्याप्ता कलेबरं सकलम् ।

13

सुप्तिगतैः सुखलेशैरभिमनुते यः सुखी भवामीति ।

14

यः स्फुरति बिम्बभूतः स भवेदानन्द एव सकलात्मा ।

15

अन्नमयादेरस्मादपरं यदि नानुभूयते किंचित् ।

16

स्वयमेवानुभवत्वाद्यद्यप्येतस्य नानुभाव्यत्वम् ।

17

अनुभवति विश्वमात्मा विश्वेनासौ न चानुभूयेत ।

18

तदिदं तादृशमीदृशमेतावत्तावदिति च यन्न भवेत् ।

19

इदमिदमिति प्रतीते वस्तुनि सर्वत्र बाध्यमानेऽपि ।

20

नावेद्यमपि परोक्षं भवति ब्रह्म स्वयंप्रकाशत्वात् ।

21

सति कोशशक्त्युपाधौ संभवतस्तस्य जीवतेश्वरते ।

22

सति सकलदृश्यबाधे न किमप्यस्तीति लोकसिद्धं चेत् ।

23

एवं मतिरहितानां तत्त्वमसीत्यादिवाक्यचिन्तनया ।

24

तस्मात्पदार्थशोधनपूर्वं वाक्यस्य चिन्तयन्नर्थम् ।

25

देहेन्द्रियादिधर्मानात्मन्यारोपयन्नभेदेन ।

26

देहस्य चेन्द्रियाणां साक्षी तेभ्यो विलक्षणत्वेन ।

27

वेदावसानवाचा संवेद्यं सकलजगदुपादानम् ।

28

विविधोपाधिविमुक्तं विश्वातीतं विशुद्धमद्वैतम् ।

29

सामानाधिकरण्यं तदनु विशेषणविशेष्यता चेति ।

30

एकत्र वृत्तिरर्थे शब्दानां भिन्नवृत्तिहेतूनाम् ।

31

प्रत्यक्त्वपरोक्षत्वे परिपूर्णत्वं च सद्वितीयत्वम् ।

32

मानान्तरोपरोधान्मुख्यार्थस्यापरिग्रहे जाते ।

33

निखिलमपि वाच्यमर्थं त्यक्त्वा वृत्तिस्तदन्वितेऽन्यार्थे ।

34

वाच्यार्थमत्यजन्त्या यस्या वृत्तेः प्रवृत्तिरन्यार्थे ।

35

जहदजहतीति सा स्याद्या वाच्यार्थैकदेशमपहाय ।

36

सोऽयं द्विज इति वाक्यं त्यक्त्वा प्रत्यक्परोक्षदेशाद्यम् ।

37

तद्वत्तत्त्वमसीति त्यक्त्वा प्रत्यक्परोक्षतादीनि ।

38

इत्थं बोधितमर्थं महता वाक्येन दर्शितैक्येन ।

39

प्रायः प्रवर्तकत्वं विधिवचसां लोकवेदयोर्दृष्टम् ।

40

विधिरेव न प्रवृत्तिं जनयत्यभिलषितवस्तुबोधोऽपि ।

41

ऐक्यपरैः श्रुतिवाक्यैरात्मा शश्वत्प्रकाश्यमानोऽपि ।

42

विरहितकाम्यनिषिद्धो विहितानुष्ठाननिर्मलस्वान्तः ।

43

कर्मभिरेव न बोधः प्रभवति गुरुणा विना दयानिधिना ।

44

वेदोऽनादितया वा यद्वा परमेश्वरप्रणीततया ।

45

नापेक्षते यदन्यद्यदपेक्षन्तेऽखिलानि मानानि ।

46

मानं प्रबोधयन्तं बोधं मानेन ये बुभुत्सन्ते ।

47

वेदोऽनादिरमुष्य व्यञ्जक ईशः स्वयंप्रकाशात्मा ।

48

रूपाणामवलोके चक्षुरिवान्यन्न कारणं दृष्टम् ।

49

निगमेषु निश्चितार्थं तन्त्रे कश्चिद्यदि प्रकाशयति ।

50

अंशद्वयवति निगमे साधयति द्वैतमेव कोऽप्यंशः ।

51

अद्वैतमेव सत्यं तस्मिन्द्वैतं न सत्यमध्यस्तम् ।

52

आरोपितं यदि स्यादद्वैतं वस्त्ववस्तुनि द्वैते ।

53

यद्यारोपणमुभयोस्तद्व्यतिरिक्तस्य कस्यचिदभावात् ।

54

प्रत्यक्षाद्यनवगतं श्रुत्या प्रतिपादनीयमद्वैतम् ।

55

अद्वैतं सुखरूपं दुःसहदुःखं सदा भवेद्द्वैतम् ।

56

निगमगिरा प्रतिपाद्यं वस्तु यदानन्दरूपमद्वैतम् ।

57

स्वाभाविकं यदि स्याज्जीवत्वं तस्य विशदविज्ञप्तेः ।

58

यद्वदयो रसविद्धं काञ्चनतां याति तद्वदेवासौ ।

59

तदिदं भवति न युक्तं गतवति तस्मिंश्चिरेण रसवीर्ये ।

60

जीवत्वमपि तथेदं बहुविधसुखदुःखलक्षणोपेतम् ।

61

तस्मात्स्वतो यदि स्याज्जीवः सततं स एव जीवः स्यात् ।

62

यदि वा परेण साम्यं जीवश्चेद्भजति साधनबलेन ।

63

तस्मात्परं स्वकीयं देहं मोहात्मकं च संसारम् ।

64

सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रकृतं परमात्मरूपमद्वैतम् ।

65

अद्वैतबोधकानां निखिलानां निगमवाक्यजालानाम् ।

66

यस्मिन्महिरवदुदिते तिमिरवदपयान्ति कर्तृतादीनि ।

67

कर्मप्रकरणनिष्ठं ज्ञानं कर्माङ्गमिष्यते प्राज्ञैः ।

68

अधिकारिविषयभेदौ कर्मज्ञानात्मकावुभौ काण्डौ ।

69

ज्ञानं कर्मणि न स्याज्ज्ञाने कर्मेदमपि तथा न स्यात् ।

70

तस्मान्मोहनिवृत्तौ ज्ञानं न सहायमन्यदर्थयते ।

71

ज्ञानं तदेवममलं साक्षी विश्वस्य भवति परमात्मा ।

72

रज्ज्वादेरुरगाद्यैः संबन्धवदस्य दृश्यसंबन्धः ।

73

कर्तृ च कर्म च यस्य स्फुरति ब्रह्मैव तन्न जानाति ।

74

कर्तृत्वादिकमेतन्मायाशक्त्या प्रपद्यते निखिलम् ।

75

तस्मिन्ब्रह्मणि विदिते विश्वमशेषं भवेदिदं विदितम् ।

76

तदिदं कारणमेकं विगतविशेषं विशुद्धचिद्रूपम् ।

77

कारणमसदिति केचित्कथयन्त्यसतो भवेन्न कारणता ।

78

कारणमसदिति कथयन्वन्ध्यापुत्रेण निर्वहेत्कार्यम् ।

79

यस्मान्न सोऽयमसतो वादः संभवति शास्त्रयुक्तिभ्याम् ।

80

जगदाकारतयापि प्रथते गुरुशिष्यविग्रहतयापि ।

81

सत्यं जगदिति भानं संसृतये स्यादपक्वचित्तानाम् ।

82

परिपक्वमानसानां पुरुषवराणां पुरातनैः सुकृतैः ।

83

अनवगतकाञ्चनानां भूषणधीरेव भूषणे हैमे ।

84

अहमालम्बनसिद्धं कस्य परोक्षं भवेदिदं ब्रह्म ।

85

अहमिदमिति च मतिभ्यां सततं व्यवहरति सर्वलोकोऽपि ।

86

वपुरिन्द्रियादिविषये याहंबुद्धिर्महत्यसौ भ्रान्तिः ।

87

तस्मादशेषसाक्षी परमात्मैवाहमर्थ इत्युचितम् ।

88

तस्मात्सर्वशरीरेष्वहमहमित्येव भासते स्पष्टः ।

89

गोशब्दार्थो गोत्वं तदपि व्यक्तिः प्रतीयतेऽर्थतया ।

90

दग्धृत्वादिकमयसः पावकसङ्गेन भासते यद्वत् ।

91

देहेन्द्रियादिदृश्यव्यतिरिक्तं विमलमतुलमद्वैतम् ।

92

यद्वत्सुखदुःखानामवयवभेदादनेकता देहे ।

93

किमिदं किमस्य रूपं कथमिदमासीदमुष्य को हेतुः ।

94

दन्तिनि दारुविकारे दारु तिरोभवति सोऽपि तत्रैव ।

95

आत्ममये महति पटे विविधजगच्चित्रमात्मना लिखितम् ।

96

चिन्मात्रममलमक्षयमद्वयमानन्दमनुभवारूढम् ।

97

व्यवहारस्य दशेयं विद्याविद्येति भेदपरिभाषा ।

98

अस्त्यन्यदिति मतं चेत्तदपि ब्रह्मैतदस्तितारूपम् ।

99

तत्त्वावबोधशक्त्या सुस्थितया बाधितापि सा माया ।

100

एष विशेषो विदुषां पश्यन्तोऽपि प्रपञ्चसंसारम् ।

101

किं चिन्त्यं किमचिन्त्यं किं कथनीयं किमप्यकथनीयम् ।

102

निखिलं दृश्यविशेषं दृग्रूपत्वेन पश्यतां विदुषाम् ।

103

असकृदनुचिन्तितानामव्याहततरनिजोपदेशानाम् ।

104

इति बोधितः स गुरुणा शिष्यो हृष्टः प्रणम्य तं पदयोः ।

105

अजरोऽहमक्षरोऽहं प्राज्ञोऽहं प्रत्यगात्मबोधोऽहम् ।

106

आद्योऽहमात्मभाजामात्मानन्दानुभूतिरसिकोऽहम् ।

107

इहपरसुखविमुखोऽहं निजसुखबोधानुभूतिभरितोऽहम् ।

108

ईशोऽहमीश्वराणामीर्ष्याद्वेषानुषङ्गरहितोऽहम् ।

109

उदयोऽहमेव जगतामुपनिषदुद्यानकृतविहारोऽहम् ।

110

ऊर्जस्वलनिजविभवैरूर्ध्वमधस्तिर्यगश्नुवानोऽहम् ।

111

ऋषिरहमृष्यगणोऽहं दृष्टिरहं दृश्यमानमहमेव ।

112

एकोऽहमेतदीदृशमेवमितिस्फुरितभेदरहितोऽहम् ।

113

ऐक्यावभासकोऽहं वाक्यपरिज्ञानपावनमतीनाम् ।

114

ओजोऽहमोषधीनामोतप्रोतायमानभुवनोऽहम् ।

115

औषधमहमशुभानामौपाधिकधर्मजालरहितोऽहम् ।

116

अङ्कुशमहमखिलानां महत्तया मत्तवारणेन्द्राणाम् ।

117

अस्तविकल्पमतीनामस्खलदुपदेशगम्यमानोऽहम् ।

118

करुणारसभरितोऽहं कबलितकमलासनादिलोकोऽहम् ।

119

खानामगोचरोऽहं खातीतोऽहं खपुष्पभवगोऽहम् ।

120

गलितद्वैतकथोऽहं देहीभवदखिलमूलहृदयोऽहम् ।

121

घनतरविमोहतिमिरप्रकरप्रध्वंसभानुनिकरोऽहम् ।

122

चरदचरदात्मकोऽहं चतुरमतिश्लाघनीयचरितोऽहम् ।

123

छन्दः सिन्धुनिगूढज्ञानसुखास्वादमोदमानोऽहम् ।

124

जलजासनादिगोचरपञ्चमहाभूतमूलभूतोऽहम् ।

125

झंकृतिहुंकृतिशिञ्जितबृंहितमुखविविधनादभेदोऽहम् ।

126

ज्ञानमहं ज्ञेयमहं ज्ञाताहं ज्ञानसाधनगणोऽहम् ।

127

तत्त्वातीतपदोऽहं तनुरहमस्मीति भावरहितोऽहम् ।

128

दैवतदैत्यनिशाचरमानवतिर्यङ्महीधरादिरहम् ।

129

धर्माधर्ममयोऽहं धर्माधर्मादिबन्धरहितोऽहम् ।

130

नामादिविरहितोऽहं नरकस्वर्गापवर्गरहितोऽहम् ।

131

परजीवभेदबाधकपरमार्थज्ञानशुद्धचित्तोऽहम् ।

132

फणधरभूधरवारणविग्रहविधृतप्रपञ्चसारोऽहम् ।

133

बद्धो भवामि नाहं बन्धान्मुक्तस्तथापि नैवाहम् ।

134

भक्तिरहं भजनमहं भुक्तिरहं भुक्तिमुक्तिरहमेव ।

135

मान्योऽहमस्मि महतां मन्दमतीनाममाननीयोऽहम् ।

136

यजनयजमानयाजकयागमयोऽहं यमादिरहितोऽहम् ।

137

रक्षाविधानशिक्षावीक्षितलीलावलोकमहिमाहम् ।

138

लक्षणलक्ष्यमयोऽहं लाक्षणिकोऽहं लयादिरहितोऽहम् ।

139

वर्णाश्रमरहितोऽहं वर्णमयोऽहं वरेण्यगण्योऽहम् ।

140

शमदमविरहितमनसां शास्त्रशतैरप्यगम्यमानोऽहम् ।

141

षड्भावविरहितोऽहं षड्गुणरहितोऽहमहितरहितोऽहम् ।

142

संवित्सुखात्मकोऽहं समाधिसंकल्पकल्पवृक्षोऽहम् ।

143

हव्यमहं कव्यमहं हेयोपादेयभावशून्योऽहम् ।

144

क्षालितकलुषभयोऽहं क्षपितभवक्लेशजालहृदयोऽहम् ।

145

बहुभिः किमेभिरुक्तैरहमेवेदं चराचरं विश्वम् ।

146

शरणं न भवति जननी न पिता न सुता न सोदरा नान्ये ।

147

आस्ते देशिकचरणं निरवधिरास्ते तदीक्षणे करुणा ।

148

कारुण्यसारसान्द्राः काङ्क्षितवरदानकल्पकविशेषाः ।

149

कबलितचञ्चलचेतोगुरुतरमण्डूकजातपरितोषा ।

150

मयि सुखबोधपयोधौ महति ब्रह्माण्डबुद्बुदसहस्रम् ।

151

गुरुकरुणयैव नावा प्राक्तनभाग्यानुकूलमारुतया ।

152

सति तमसि मोहरूपे विश्वमपश्यं तदेतदित्यखिलम् ।

153

इत्यात्मबोधलाभं मुहुरनुचिन्त्य प्रमोदमानेन ।

154

मोहान्धकारहरणं संसारोद्वेलसागरोत्तरणम् ।