26 shlokas
- 1
तत्र पार्थिवाद्याः शब्दादयो विशेषाः सहकारादिभिर्धर्मैः स्थूलशब्देन परिभाषिताः
tatra pārthivādyāḥ śabdādayo viśeṣāḥ sahakārādibhirdharmaiḥ sthūlaśabdena paribhāṣitāḥ
- 2
एतद्भूतानां प्रथमं रूपम्
etadbhūtānāṃ prathamaṃ rūpam
- 3
द्वितीयं रूपं स्वसामान्यं मूर्तिर्भूमिः स्नेहो जलं वह्निर् उष्णता वायुः प्रणामी सर्वतोगतिर् आकाश इत्य् एतत्स्वरूपशब्देनोच्यते
dvitīyaṃ rūpaṃ svasāmānyaṃ mūrtirbhūmiḥ sneho jalaṃ vahnir uṣṇatā vāyuḥ praṇāmī sarvatogatir ākāśa ity etatsvarūpaśabdenocyate
- 4
अस्य सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः
asya sāmānyasya śabdādayo viśeṣāḥ
- 5
तथा चोक्तं
एकजातिसमन्वितानाम् एषां धर्ममात्रव्यावृत्तिर् इति
tathā coktaṃ
ekajātisamanvitānām eṣāṃ dharmamātravyāvṛttir iti
- 6
सामान्यविशेषसमुदायो ऽत्र द्रव्यम्
sāmānyaviśeṣasamudāyo 'tra dravyam
- 7
द्विष्ठो हि समूहः
dviṣṭho hi samūhaḥ
- 8
प्रत्यस्तमितभेदावयवानुगतः शरीरं वृक्षो यूथं वनम् इति
pratyastamitabhedāvayavānugataḥ śarīraṃ vṛkṣo yūthaṃ vanam iti
- 9
शब्देनोपात्तभेदावयवानुगतः समूहः
śabdenopāttabhedāvayavānugataḥ samūhaḥ
- 10
उभये देवमनुष्याः समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागः
ubhaye devamanuṣyāḥ samūhasya devā eko bhāgo manuṣyā dvitīyo bhāgaḥ
- 11
ताभ्याम् एवाभिधीयते समूहः
tābhyām evābhidhīyate samūhaḥ
- 12
स च भेदाभेदविवक्षितः
sa ca bhedābhedavivakṣitaḥ
- 13
आम्राणां वनं ब्राह्मणानां संघ आम्रवणं ब्राह्मणसंघ इति
āmrāṇāṃ vanaṃ brāhmaṇānāṃ saṃgha āmravaṇaṃ brāhmaṇasaṃgha iti
- 14
स पुनर्द्विविधो युतसिद्धावयवो ऽयुतसिद्धावयवश्च
sa punardvividho yutasiddhāvayavo 'yutasiddhāvayavaśca
- 15
युतसिद्धावयवः समूहो वनं संघ इति
yutasiddhāvayavaḥ samūho vanaṃ saṃgha iti
- 16
अयुतसिद्धावयवः संघातः शरीरं वृक्षः परमाणुर् इति
ayutasiddhāvayavaḥ saṃghātaḥ śarīraṃ vṛkṣaḥ paramāṇur iti
- 17
अयुतसिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्यम् इति पतञ्जलिः
ayutasiddhāvayavabhedānugataḥ samūho dravyam iti patañjaliḥ
- 18
एतत्स्वरूपम् इत्युक्तम्
etatsvarūpam ityuktam
- 19
अथ किम् एषां सूक्ष्मरूपम्
atha kim eṣāṃ sūkṣmarūpam
- 20
तन्मात्रं भूतकारणम्
tanmātraṃ bhūtakāraṇam
- 21
तस्यैको ऽवयवः परमाणुः सामान्यविशेषात्मायुतसिद्धावयवभेदानुगतः समुदाय इत्य् एवं सर्वतन्मात्राण्य् एतत्तृतीयम्
tasyaiko 'vayavaḥ paramāṇuḥ sāmānyaviśeṣātmāyutasiddhāvayavabhedānugataḥ samudāya ity evaṃ sarvatanmātrāṇy etattṛtīyam
- 22
अथ भूतानां चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावानुपातिनो ऽन्वयशब्देनोक्ताः
atha bhūtānāṃ caturthaṃ rūpaṃ khyātikriyāsthitiśīlā guṇāḥ kāryasvabhāvānupātino 'nvayaśabdenoktāḥ
- 23
अथैष पञ्चमं रूपम् अर्थवत्त्वं भोगापवर्गार्थता गुणेष्वन्वयिनी गुणास्तन्मात्रभूतभौतिकेष्व् इति सर्वम् अर्थवत्
athaiṣa pañcamaṃ rūpam arthavattvaṃ bhogāpavargārthatā guṇeṣvanvayinī guṇāstanmātrabhūtabhautikeṣv iti sarvam arthavat
- 24
तेष्व् इदानीं भूतेषु पञ्चसु पञ्चरूपेषु संयमात्तस्य तस्य रूपस्य स्वरूपदर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति
teṣv idānīṃ bhūteṣu pañcasu pañcarūpeṣu saṃyamāttasya tasya rūpasya svarūpadarśanaṃ jayaśca prādurbhavati
- 25
तत्र पञ्च भूतस्वरूपाणि जित्वा भूतजयी भवति
tatra pañca bhūtasvarūpāṇi jitvā bhūtajayī bhavati
- 26
तज्जयाद्वत्सानुसारिण्य इव गावो ऽस्य संकल्पानुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति
tajjayādvatsānusāriṇya iva gāvo 'sya saṃkalpānuvidhāyinyo bhūtaprakṛtayo bhavanti

