25 shlokas
- 1
तत्राकाशवाय्वग्न्युदकभूमयो भूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणाम् अविशेषाणां विशेषाः
tatrākāśavāyvagnyudakabhūmayo bhūtāni śabdasparśarūparasagandhatanmātrāṇām aviśeṣāṇāṃ viśeṣāḥ
- 2
तथा श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि बुद्धीन्द्रियाणि वाक्यपाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाणि एकादशं मनः सर्वार्थम् इत्य् एतान्य् अस्मितालक्षणस्याविशेषस्य विशेषाः
tathā śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni buddhīndriyāṇi vākyapāṇipādapāyūpasthāni karmendriyāṇi ekādaśaṃ manaḥ sarvārtham ity etāny asmitālakṣaṇasyāviśeṣasya viśeṣāḥ
- 3
गुणानाम् एष षोडशको विशेषपरिणामः
guṇānām eṣa ṣoḍaśako viśeṣapariṇāmaḥ
- 4
षड् अविशेषाः
ṣaḍ aviśeṣāḥ
- 5
तद्यथा
शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रं चेत्य् एकद्वित्रिचतुष्पञ्चलक्षणाः शब्दादयः पञ्चाविशेषाः षष्ठश्चाविशेषो ऽस्मितामात्र इति
tadyathā
śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātraṃ cety ekadvitricatuṣpañcalakṣaṇāḥ śabdādayaḥ pañcāviśeṣāḥ ṣaṣṭhaścāviśeṣo 'smitāmātra iti
- 6
एते सत्तामात्रस्यात्मनो महतः षड् अविशेषपरिणामाः
ete sattāmātrasyātmano mahataḥ ṣaḍ aviśeṣapariṇāmāḥ
- 7
यत्तत्परम् अविशेषेभ्यो लिङ्गमात्रं महत्तत्त्वं तस्मिन्न् एते सत्तामात्रे महत्य् आत्मन्य् अवस्थाय विवृद्धिकाष्ठाम् अनुभवन्ति प्रतिसंसृज्यमानाश्च तस्मिन्न् एव सत्तामात्रे महत्य् आत्मन्य् अवस्थाय यत्तन्निःसत्तासत्तं निःसदसन्निरसद् अव्यक्तम् अलिङ्गं प्रधानं तत्प्रतियन्ति
yattatparam aviśeṣebhyo liṅgamātraṃ mahattattvaṃ tasminn ete sattāmātre mahaty ātmany avasthāya vivṛddhikāṣṭhām anubhavanti pratisaṃsṛjyamānāśca tasminn eva sattāmātre mahaty ātmany avasthāya yattanniḥsattāsattaṃ niḥsadasannirasad avyaktam aliṅgaṃ pradhānaṃ tatpratiyanti
- 8
एष तेषां लिङ्गमात्रः परिणामो निःसत्तासत्तं चालिङ्गपरिणाम इति
eṣa teṣāṃ liṅgamātraḥ pariṇāmo niḥsattāsattaṃ cāliṅgapariṇāma iti
- 9
अलिङ्गावस्थायां न पुरुषार्थो हेतुः
aliṅgāvasthāyāṃ na puruṣārtho hetuḥ
- 10
नालिङ्गावस्थायाम् आदौ पुरुषार्थता कारणं भवतीति न तस्याः पुरुषार्थता कारणं भवतीति नासौ पुरुषार्थकृतेति नित्याख्यायते
nāliṅgāvasthāyām ādau puruṣārthatā kāraṇaṃ bhavatīti na tasyāḥ puruṣārthatā kāraṇaṃ bhavatīti nāsau puruṣārthakṛteti nityākhyāyate
- 11
त्रयाणां त्व् अवस्थाविशेषाणाम् आदौ पुरुषार्थता कारणं भवति
trayāṇāṃ tv avasthāviśeṣāṇām ādau puruṣārthatā kāraṇaṃ bhavati
- 12
स चार्थो हेतुर्निमित्तं कारणं भवतीत्य् अनित्याख्यायते
sa cārtho heturnimittaṃ kāraṇaṃ bhavatīty anityākhyāyate
- 13
गुणास्तु सर्वधर्मानुपातिनो न प्रत्यस्तम् अयन्ते नोपजायन्ते
guṇāstu sarvadharmānupātino na pratyastam ayante nopajāyante
- 14
व्यक्तिभिर् एवातीतानागतव्ययागमवतीभिर्गुणान्वयिनीभिर् उपजननापायधर्मका इव प्रत्यवभासन्ते
vyaktibhir evātītānāgatavyayāgamavatībhirguṇānvayinībhir upajananāpāyadharmakā iva pratyavabhāsante
- 15
यथा देवदत्तो दरिद्राति
yathā devadatto daridrāti
- 16
कस्मात्
kasmāt
- 17
यतो ऽस्य म्रियन्ते गाव इति
yato 'sya mriyante gāva iti
- 18
गवाम् एव मरणात्तस्य दरिद्रता न स्वरूपहानाद् इति समः समाधिः
gavām eva maraṇāttasya daridratā na svarūpahānād iti samaḥ samādhiḥ
- 19
लिङ्गमात्रम् अलिङ्गस्य प्रत्यासन्नं तत्र तत्संसृष्टं विविच्यते क्रमानतिवृत्तेः
liṅgamātram aliṅgasya pratyāsannaṃ tatra tatsaṃsṛṣṭaṃ vivicyate kramānativṛtteḥ
- 20
तथा षड् अविशेषा लिङ्गमात्रे संसृष्टा विविच्यन्ते परिणामक्रमनियमात्
tathā ṣaḍ aviśeṣā liṅgamātre saṃsṛṣṭā vivicyante pariṇāmakramaniyamāt
- 21
तथा तेष्व् अविशेषेषु भूतेन्द्रियाणि संसृष्टानि विविच्यन्ते तथा चोक्तं पुरस्तात्
tathā teṣv aviśeṣeṣu bhūtendriyāṇi saṃsṛṣṭāni vivicyante tathā coktaṃ purastāt
- 22
न विशेषेभ्यः परं तत्त्वान्तरम् अस्तीति विशेषाणां नास्ति तत्त्वान्तरपरिणामः
na viśeṣebhyaḥ paraṃ tattvāntaram astīti viśeṣāṇāṃ nāsti tattvāntarapariṇāmaḥ
- 23
तेषां तु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्यास्यन्ते
teṣāṃ tu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyāsyante
- 24
व्याख्यातं दृश्यम्
vyākhyātaṃ dṛśyam
- 25
अथ द्रष्टुः स्वरूपावधारणार्थम् इदम् आरभ्यते
atha draṣṭuḥ svarūpāvadhāraṇārtham idam ārabhyate

