77 shlokas
- 1
निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम्
बालानां सुखबोधाय क्रियते तर्कसंग्रहः
nidhāya hṛdi viśveśaṃ vidhāya guruvandanam
bālānāṃ sukhabodhāya kriyate tarkasaṃgrahaḥ
- 2
द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावाः सप्त पदार्थाः
dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyābhāvāḥ sapta padārthāḥ
- 3
तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव
tatra dravyāṇi pṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmamanāṃsi navaiva
- 4
रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहशब्दबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराश्चतुर्विंशतिगुणाः
rūparasagandhasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvagurutvadravatvasnehaśabdabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskārāścaturviṃśatiguṇāḥ
- 5
उत्क्षेपणावक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि
utkṣepaṇāvakṣepaṇākuñcanaprasāraṇagamanāni pañca karmāṇi
- 6
परम् अपरं चेति द्विविधं सामान्यम्
param aparaṃ ceti dvividhaṃ sāmānyam
- 7
नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्व् अनन्ता एव
nityadravyavṛttayo viśeṣāstv anantā eva
- 8
समवायस्त्व् एक एव
samavāyastv eka eva
- 9
अभावश्चतुर्विधः
प्रागभावः प्रध्वंसाभावो ऽत्यन्ताभावो ऽन्योन्याभावश्चेति
abhāvaścaturvidhaḥ
prāgabhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo 'tyantābhāvo 'nyonyābhāvaśceti
- 10
गन्धवती पृथिवी
सा द्विविधा नित्यानित्या च
नित्या परमाणुरूपा
अनित्या कार्यरूपा
पुनस्त्रिविधा शरीरेन्द्रियविषयभेदात्
शरीरम् अस्मदादीनाम्
इन्द्रियं गन्धग्राहकं घ्राणं नासाग्रवर्ति
विषयो मृत्पाषाणादिः
gandhavatī pṛthivī
sā dvividhā nityānityā ca
nityā paramāṇurūpā
anityā kāryarūpā
punastrividhā śarīrendriyaviṣayabhedāt
śarīram asmadādīnām
indriyaṃ gandhagrāhakaṃ ghrāṇaṃ nāsāgravarti
viṣayo mṛtpāṣāṇādiḥ
- 11
शीतस्पर्शवत्य आपः
ता द्विविधाः नित्या अनित्याश्च
नित्याः परमाणुरूपाः
अनित्याः कार्यरूपाः
पुनस्त्रिविधाः शरीरेन्द्रियविषयभेदात्
शरीरं वरुणलोके
इन्द्रियं रसग्राहकं रसनं जिह्वाग्रवर्ति
विषयः सरित्समुद्रादिः
śītasparśavatya āpaḥ
tā dvividhāḥ nityā anityāśca
nityāḥ paramāṇurūpāḥ
anityāḥ kāryarūpāḥ
punastrividhāḥ śarīrendriyaviṣayabhedāt
śarīraṃ varuṇaloke
indriyaṃ rasagrāhakaṃ rasanaṃ jihvāgravarti
viṣayaḥ saritsamudrādiḥ
- 12
उष्णस्पर्शवत्तेजः
तद्द्विविधं नित्यम् अनित्यं च
नित्यं परमाणुरूपम्
अनित्यं कार्यरूपम्
पुनस्त्रिविधं शरीरेन्द्रियविषयभेदात्
शरीरम् आदित्यलोके
इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः कृष्णताराग्रवर्ति
विषयश्चतुर्विधः
भौमदिव्यौदर्याकरजभेदात्
भौमं वह्न्यादिकम्
अबिन्धनं दिव्यं विद्युदादि
भुक्तस्य परिणामहेतुर् औदर्यम् आकरजं सुवर्णादि
uṣṇasparśavattejaḥ
taddvividhaṃ nityam anityaṃ ca
nityaṃ paramāṇurūpam
anityaṃ kāryarūpam
punastrividhaṃ śarīrendriyaviṣayabhedāt
śarīram ādityaloke
indriyaṃ rūpagrāhakaṃ cakṣuḥ kṛṣṇatārāgravarti
viṣayaścaturvidhaḥ
bhaumadivyaudaryākarajabhedāt
bhaumaṃ vahnyādikam
abindhanaṃ divyaṃ vidyudādi
bhuktasya pariṇāmahetur audaryam ākarajaṃ suvarṇādi
- 13
रूपरहितस्पर्शवान्वायुः
स द्विविधो नित्यो ऽनित्यश्च
नित्यः परमाणुरूपः
अनित्यः कार्यरूपः
पुनस्त्रिविधः शरीरेन्द्रियविषयभेदात्
शरीरं वायुलोके
इन्द्रियं स्पर्शग्राहकं त्वक्सर्वशरीरवर्ति
विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुः
शरीरान्तःसंचारी वायुः प्राणः
स चैको ऽप्य् उपाधिभेदात्प्राणापानादिसंज्ञा लभते
rūparahitasparśavānvāyuḥ
sa dvividho nityo 'nityaśca
nityaḥ paramāṇurūpaḥ
anityaḥ kāryarūpaḥ
punastrividhaḥ śarīrendriyaviṣayabhedāt
śarīraṃ vāyuloke
indriyaṃ sparśagrāhakaṃ tvaksarvaśarīravarti
viṣayo vṛkṣādikampanahetuḥ
śarīrāntaḥsaṃcārī vāyuḥ prāṇaḥ
sa caiko 'py upādhibhedātprāṇāpānādisaṃjñā labhate
- 14
शब्दगुणम् आकाशम्
तच्चैकं विभु नित्यं च
śabdaguṇam ākāśam
taccaikaṃ vibhu nityaṃ ca
- 15
अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः
स चैको विभुर्नित्यश्च
atītādivyavahārahetuḥ kālaḥ
sa caiko vibhurnityaśca
- 16
प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक्
सा चैका विभ्वी नित्या च
prācyādivyavahāraheturdik
sā caikā vibhvī nityā ca
- 17
ज्ञानाधिकरणम् आत्मा
स द्विविधः परमात्मा जीवात्मा च
तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मैक एव
जीवात्मा प्रतिशरीरं भिन्नो विभुर्नित्यश्च
jñānādhikaraṇam ātmā
sa dvividhaḥ paramātmā jīvātmā ca
tatreśvaraḥ sarvajñaḥ paramātmaika eva
jīvātmā pratiśarīraṃ bhinno vibhurnityaśca
- 18
सुखाद्युपलब्धिसाधनम् इन्द्रियं मनः
तच्च प्रत्यात्मनियतत्वाद् अनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च
sukhādyupalabdhisādhanam indriyaṃ manaḥ
tacca pratyātmaniyatatvād anantaṃ paramāṇurūpaṃ nityaṃ ca
- 19
चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम्
तच्च शुक्लनीलपीतरक्तहरितकपिशचित्रभेदात्सप्तविधं पृथिवीजलतेजोवृत्ति
तत्र पृथिव्यां सप्तविधम्
अभास्वरशुक्लं जले
भास्वरशुक्लं तेजसि
cakṣurmātragrāhyo guṇo rūpam
tacca śuklanīlapītaraktaharitakapiśacitrabhedātsaptavidhaṃ pṛthivījalatejovṛtti
tatra pṛthivyāṃ saptavidham
abhāsvaraśuklaṃ jale
bhāsvaraśuklaṃ tejasi
- 20
रसनग्राह्यो गुणो रसः
स च मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्तभेदात्षड्विधः
पृथिव्यां षड्विधः
जले मधुर एव
rasanagrāhyo guṇo rasaḥ
sa ca madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyatiktabhedātṣaḍvidhaḥ
pṛthivyāṃ ṣaḍvidhaḥ
jale madhura eva
- 21
घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धः
स च द्विविधः सुरभिरसुरभिश्च
पृथिवीमात्रवृत्तिः
त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः
स च त्रिविधः शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात्
पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः
तत्र शीतो जले
उष्णस्तेजसि
अनुष्णाशीतः पृथिवीवाय्वोः
ghrāṇagrāhyo guṇo gandhaḥ
sa ca dvividhaḥ surabhirasurabhiśca
pṛthivīmātravṛttiḥ
tvagindriyamātragrāhyo guṇaḥ sparśaḥ
sa ca trividhaḥ śītoṣṇānuṣṇāśītabhedāt
pṛthivyaptejovāyuvṛttiḥ
tatra śīto jale
uṣṇastejasi
anuṣṇāśītaḥ pṛthivīvāyvoḥ
- 22
रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजम् अनित्यं च
अन्यत्रापाकजं नित्यम् अन्त्यं च
नित्यगतं नित्यम्
अनित्यगतम् अनित्यम्
rūpādicatuṣṭayaṃ pṛthivyāṃ pākajam anityaṃ ca
anyatrāpākajaṃ nityam antyaṃ ca
nityagataṃ nityam
anityagatam anityam
- 23
एकत्वादिव्यवहारहेतुः संख्या
नवद्रव्यवृत्तिर् एकत्वादिपरार्धपर्यन्ता
एकत्वं नित्यम् अनित्यं च
नित्यगतं नित्यम् अनित्यगतम् अनित्यम्
द्वित्वादिकं तु सर्वत्रानित्यम् एव
ekatvādivyavahārahetuḥ saṃkhyā
navadravyavṛttir ekatvādiparārdhaparyantā
ekatvaṃ nityam anityaṃ ca
nityagataṃ nityam anityagatam anityam
dvitvādikaṃ tu sarvatrānityam eva
- 24
मानव्यवहारकारणं परिमाणं
नवद्रव्यवृत्ति
तच्चतुर्विधम्
अणु महद्दीर्घं ह्रस्वं चेति
mānavyavahārakāraṇaṃ parimāṇaṃ
navadravyavṛtti
taccaturvidham
aṇu mahaddīrghaṃ hrasvaṃ ceti
- 25
पृथग्व्यवहारकारणं पृथक्त्वम्
सर्वद्रव्यवृत्ति
pṛthagvyavahārakāraṇaṃ pṛthaktvam
sarvadravyavṛtti
- 26
संयुक्तव्यवहारहेतुः संयोगः
सर्वद्रव्यवृत्तिः
saṃyuktavyavahārahetuḥ saṃyogaḥ
sarvadravyavṛttiḥ
- 27
संयोगनाशको गुणो विभागः
सर्वद्रव्यवृत्तिः
saṃyoganāśako guṇo vibhāgaḥ
sarvadravyavṛttiḥ
- 28
परापरव्यवहारासाधारणकारणे परत्वापरत्वे
पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तीति
ते द्विविधे दिक्कृते कालकृते च
दूरस्थे दिक्कृतं परत्वम्
समीपस्थे दिक्कृतम् अपरत्वम्
ज्येष्ठे कालकृतं परत्वम्
कनिष्ठे कालकृतम् अपरत्वम्
parāparavyavahārāsādhāraṇakāraṇe paratvāparatve
pṛthivyādicatuṣṭayamanovṛttīti
te dvividhe dikkṛte kālakṛte ca
dūrasthe dikkṛtaṃ paratvam
samīpasthe dikkṛtam aparatvam
jyeṣṭhe kālakṛtaṃ paratvam
kaniṣṭhe kālakṛtam aparatvam
- 29
आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वं
पृथिवीजलवृत्ति
ādyapatanāsamavāyikāraṇaṃ gurutvaṃ
pṛthivījalavṛtti
- 30
आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वं पृथिव्यप्तेजोवृत्ति
तद्द्विविधं सांसिद्धिकं नैमित्तिकं च
सांसिद्धिकं जले नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोः
पृथिव्यां घृतादावग्निसंयोगजन्यं दरवत्वम्
तेजसि सुवर्णादौ
ādyasyandanāsamavāyikāraṇaṃ dravatvaṃ pṛthivyaptejovṛtti
taddvividhaṃ sāṃsiddhikaṃ naimittikaṃ ca
sāṃsiddhikaṃ jale naimittikaṃ pṛthivītejasoḥ
pṛthivyāṃ ghṛtādāvagnisaṃyogajanyaṃ daravatvam
tejasi suvarṇādau

