41 shlokas
- 1
असद् एवेदम् अग्र आसीत्
asad evedam agra āsīt
- 2
इत्याद्युक्त्या श्रुत्यन्तविदाद्यभिमतो ऽभावो भाव्यतां नैति भावनाया भाव्यवस्तुविषयत्वाद् अभावस्य न किंचित्त्वाद्भाव्यमानतायां वा किंचित्त्वे सत्यभावत्वाभावात्किंच भावकस्यापि यत्राभावः स विश्वोच्छेदः कथं भावनीयः भावकाभ्युपगमे तु न विश्वोच्छेदो भावकस्यावशिष्यमाणत्वाद् इति न विश्वाभाव एव तत्त्वम्
ityādyuktyā śrutyantavidādyabhimato 'bhāvo bhāvyatāṃ naiti bhāvanāyā bhāvyavastuviṣayatvād abhāvasya na kiṃcittvādbhāvyamānatāyāṃ vā kiṃcittve satyabhāvatvābhāvātkiṃca bhāvakasyāpi yatrābhāvaḥ sa viśvocchedaḥ kathaṃ bhāvanīyaḥ bhāvakābhyupagame tu na viśvocchedo bhāvakasyāvaśiṣyamāṇatvād iti na viśvābhāva eva tattvam
- 3
अथ कल्पितो ऽयं भावको विश्वोच्छेदं विकल्पकल्प्यमानं भावयन्भावनापरिनिष्पत्तौ भाव्यतादात्म्याद् अभावरूपः सम्पद्यत इति पक्षः
atha kalpito 'yaṃ bhāvako viśvocchedaṃ vikalpakalpyamānaṃ bhāvayanbhāvanāpariniṣpattau bhāvyatādātmyād abhāvarūpaḥ sampadyata iti pakṣaḥ
- 4
तत्रोच्यते तत्राभावभावनायां नामूढता न च तत्रास्त्य् अमूढता अपि तु मोह एवास्ति
यद्यद् एवातिभाव्यते
भावनापरिनिष्पत्तौ तत्स्फुटं कल्पधीफलम्
tatrocyate tatrābhāvabhāvanāyāṃ nāmūḍhatā na ca tatrāsty amūḍhatā api tu moha evāsti
yadyad evātibhāvyate
bhāvanāpariniṣpattau tatsphuṭaṃ kalpadhīphalam
- 5
इति न्यायाद्विश्वोच्छेदात्मन्यभावे भाव्यमाने न कदाचित्परमार्थाप्तिर्भवति
iti nyāyādviśvocchedātmanyabhāve bhāvyamāne na kadācitparamārthāptirbhavati
- 6
अथोच्यते
सर्वालम्बनधर्मैश्च सर्वतत्त्वैर् अशेषतः
सर्वक्लेशाशयैः शून्यं न शून्यं परमार्थतः
athocyate
sarvālambanadharmaiśca sarvatattvair aśeṣataḥ
sarvakleśāśayaiḥ śūnyaṃ na śūnyaṃ paramārthataḥ
- 7
इति नागार्जुनोक्तम् ईदृशं तच्छून्यमिति
iti nāgārjunoktam īdṛśaṃ tacchūnyamiti
- 8
सत्यं यदि चिदानन्दघना स्वतन्त्रा पारमार्थिकी भित्तिभूता भूर् अभ्युपेयते यथा विज्ञानभैरवादौ पारमेश्वरीं दिक्कालकलनातीता
satyaṃ yadi cidānandaghanā svatantrā pāramārthikī bhittibhūtā bhūr abhyupeyate yathā vijñānabhairavādau pārameśvarīṃ dikkālakalanātītā
- 9
इत्यादिना पारमार्थिकीं भित्तिभूतां चिद्भूमिम् अवस्थाप्य शून्यभावनोक्ता अन्यथा न शून्यम् इति शून्यैवेयम् उक्तिः यद्यद् एवातिभाव्यते इति प्रतिपादितत्वात्
ityādinā pāramārthikīṃ bhittibhūtāṃ cidbhūmim avasthāpya śūnyabhāvanoktā anyathā na śūnyam iti śūnyaiveyam uktiḥ yadyad evātibhāvyate iti pratipāditatvāt
- 10
यत्तु
yattu
- 11
सावस्था काप्य् अविज्ञेया मादृशां शून्यतोच्यते
न पुनर्लोकरूढ्येव नास्तिक्यार्थानुपातिनी
sāvasthā kāpy avijñeyā mādṛśāṃ śūnyatocyate
na punarlokarūḍhyeva nāstikyārthānupātinī
- 12
इत्यालोकमालायाम् उक्तं तत्तु सत्यं त्वादृशाम् अविज्ञेया अविज्ञेयत्वाद्वक्तुम् अशक्येत्य् उच्यतां शून्यतेति तु कुतः शून्यतापि च यावद्भाव्यते तावद्विकल्पोल्लिखितत्वाद् असौ विवेज्ञैय
ityālokamālāyām uktaṃ tattu satyaṃ tvādṛśām avijñeyā avijñeyatvādvaktum aśakyety ucyatāṃ śūnyateti tu kutaḥ śūnyatāpi ca yāvadbhāvyate tāvadvikalpollikhitatvād asau vivejñaiya
- 13
यदि च त्वादृशां सा ज्ञातुमशक्या तत्तत्पदसाक्षात्काराभिज्ञसद्गुरुसपर्या कार्या न तु शून्यतेति स्वमनीषिकयैव व्यवहृत्यात्मा परश्चागाधे महामोहे निक्षेप्तव्य इत्यलम्
yadi ca tvādṛśāṃ sā jñātumaśakyā tattatpadasākṣātkārābhijñasadgurusaparyā kāryā na tu śūnyateti svamanīṣikayaiva vyavahṛtyātmā paraścāgādhe mahāmohe nikṣeptavya ityalam
- 14
अथ कुतो ज्ञातं तत्र मूढतास्तीत्यत्रानेनोत्तरम् आह यत इति
atha kuto jñātaṃ tatra mūḍhatāstītyatrānenottaram āha yata iti
- 15
अभियोगः समाधानोत्थितस्य कीदृगहम् आसमिति तदवस्थाभिमुखविमर्शात्माभिलापस्तत्संस्पर्शात्तद्वशाद्धेतोस्तद् आसीद् इति यतो निश्चयः गाढमूढो ऽहम् आसम् इति यतो ऽस्ति प्रतिपत्तिः अतो मोहावस्थैव सा कल्पिता तथा स्मर्यमाणत्वात्सा चानुभूयमानत्वाद् अनुभवितुः प्रमातुर् अवस्थातृरूपस्य प्रत्युत सत्ताम् आवेदयते न त्व् अभावमिति विश्वाभावावस्थायां चिद्रूपस्याखण्डितमेव रूपं तिष्ठतीति नामुष्याभावो जातुचिद्वक्तुं शक्यत इत्युक्तं भवति
abhiyogaḥ samādhānotthitasya kīdṛgaham āsamiti tadavasthābhimukhavimarśātmābhilāpastatsaṃsparśāttadvaśāddhetostad āsīd iti yato niścayaḥ gāḍhamūḍho 'ham āsam iti yato 'sti pratipattiḥ ato mohāvasthaiva sā kalpitā tathā smaryamāṇatvātsā cānubhūyamānatvād anubhavituḥ pramātur avasthātṛrūpasya pratyuta sattām āvedayate na tv abhāvamiti viśvābhāvāvasthāyāṃ cidrūpasyākhaṇḍitameva rūpaṃ tiṣṭhatīti nāmuṣyābhāvo jātucidvaktuṃ śakyata ityuktaṃ bhavati
- 16
ननु दृष्टं निश्चितं नीलादि स्मर्यते न च शून्यभूतस्य न्यग्भूतबुद्धिवृत्तेर्निश्चयो ऽस्ति तत्कथमुक्तं तद् आसीद् इत्यौत्तरकालिकान्निश्चयान्मूढता सेति
nanu dṛṣṭaṃ niścitaṃ nīlādi smaryate na ca śūnyabhūtasya nyagbhūtabuddhivṛtterniścayo 'sti tatkathamuktaṃ tad āsīd ityauttarakālikānniścayānmūḍhatā seti
- 17
उच्यते वेद्यस्यैषा गतिः यस्मात्तदिदंतासारमिदंतया यावत्प्रमात्रा स्वात्मोपारोहेण न निश्चितं तावन्न स्मर्यते वेदकस्तु कल्पितशून्याद्यवस्थासु संकुचितो ऽप्य् असांकेतिकाहंतापरमार्थ एवेति न तस्य स्वात्मनि पृथक्तास्तीति तन्निश्चायको विकल्पः इत्यहंविमृश्यम् एव तदा स्वसंवेदने नैव सिद्धं शून्यप्रमातृरूपं विश्वप्रतियोगित्वाच्च संकोचसार
ucyate vedyasyaiṣā gatiḥ yasmāttadidaṃtāsāramidaṃtayā yāvatpramātrā svātmopāroheṇa na niścitaṃ tāvanna smaryate vedakastu kalpitaśūnyādyavasthāsu saṃkucito 'py asāṃketikāhaṃtāparamārtha eveti na tasya svātmani pṛthaktāstīti tanniścāyako vikalpaḥ ityahaṃvimṛśyam eva tadā svasaṃvedane naiva siddhaṃ śūnyapramātṛrūpaṃ viśvapratiyogitvācca saṃkocasāra
- 18
सदुत्तरकालं स्मर्यत इति न काचिद् अनुपपत्तिर्यस्माद् एवमतस्तच्छून्यात्मकं पदं कृत्रिमम्तस्माद्भूतमभूतं वा यद्यद् एवातिभाव्यते
इति तदुक्तयैव नीत्या अभूतभावनयैवोत्थापितं परमेश्वरेणैव ज्ञानगोपनायै मूढानाम् उपेयतया तथा भासितमित्यर्थः
saduttarakālaṃ smaryata iti na kācid anupapattiryasmād evamatastacchūnyātmakaṃ padaṃ kṛtrimamtasmādbhūtamabhūtaṃ vā yadyad evātibhāvyate
iti taduktayaiva nītyā abhūtabhāvanayaivotthāpitaṃ parameśvareṇaiva jñānagopanāyai mūḍhānām upeyatayā tathā bhāsitamityarthaḥ
- 19
ज्ञेयं ज्ञातव्यं ज्ञेयरूपं च सदा सुषुप्तवदिति दृष्टान्तः
jñeyaṃ jñātavyaṃ jñeyarūpaṃ ca sadā suṣuptavaditi dṛṣṭāntaḥ
- 20
अयं भावः सदा सुषुप्तं मोहरूपम् अप्रयाससिद्धं सर्वस्यास्त्येव तत्किम् अनेन समाधिप्रयत्नोपार्जितेनान्येन शून्येन कृत्यं द्वयस्याप्यवस्तुत्वाविशेषाद् इति
ayaṃ bhāvaḥ sadā suṣuptaṃ moharūpam aprayāsasiddhaṃ sarvasyāstyeva tatkim anena samādhiprayatnopārjitenānyena śūnyena kṛtyaṃ dvayasyāpyavastutvāviśeṣād iti
- 21
प्रायश्चास्मिन्शून्ये दुरुत्तरे महामोहार्णव एव वेदान्तविदक्षपादसांख्यसौगतादिप्राया बहवो ऽनुप्रविष्टाः
prāyaścāsminśūnye duruttare mahāmohārṇava eva vedāntavidakṣapādasāṃkhyasaugatādiprāyā bahavo 'nupraviṣṭāḥ
- 22
स्पन्दतत्त्वसमाविविक्षूणाम् अपि च शिथिलीभूतप्रयत्नानां शून्यम् एतद्विघ्नभूतम्
spandatattvasamāvivikṣūṇām api ca śithilībhūtaprayatnānāṃ śūnyam etadvighnabhūtam
- 23
यद्वक्ष्यति
तदा तस्मिन्महाव्योम्नि
yadvakṣyati
tadā tasminmahāvyomni
- 24
इत्यारभ्य
सौषुप्तपदवन्मूढः
ityārabhya
sauṣuptapadavanmūḍhaḥ
- 25
इति
iti
- 26
अत एतदुच्छेदे ग्रन्थकारस्य महान्संरम्भो लक्ष्यते
ata etaducchede granthakārasya mahānsaṃrambho lakṣyate
- 27
तथा चेह हेयतयैव तन्निर्णीयापि पुनरपि निर्णेष्यते
कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः
इत्यत्र
tathā ceha heyatayaiva tannirṇīyāpi punarapi nirṇeṣyate
kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ
ityatra
- 28
ततो ऽस्माभिर् एतद्दूषणारम्भः कृत इति न नः कोपः कार्यो ऽत्रभवद्भिर् उपदेशनिभालनदत्तकर्णैः
tato 'smābhir etaddūṣaṇārambhaḥ kṛta iti na naḥ kopaḥ kāryo 'trabhavadbhir upadeśanibhālanadattakarṇaiḥ
- 29
सौगतेषु दूषितेषु श्रुत्यन्तवादादयो दूषिता एव तुल्यन्यायत्वाद् इति नाभ्यधिकम् उक्तम्
saugateṣu dūṣiteṣu śrutyantavādādayo dūṣitā eva tulyanyāyatvād iti nābhyadhikam uktam
- 30
तदिदानीं प्रकृतमेव ब्रूमहे तत्तु स्पन्दाख्यं तत्त्वमेवमिति शून्यवन्न स्मर्यमाणत्वं प्रतिपद्यते तस्य सर्वदानुस्यूतोपलब्ध्रेकरूपस्य कदाचिद् अप्य् अनुपलभ्यत्वायोगात्
tadidānīṃ prakṛtameva brūmahe tattu spandākhyaṃ tattvamevamiti śūnyavanna smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya sarvadānusyūtopalabdhrekarūpasya kadācid apy anupalabhyatvāyogāt

