52 shlokas
- 1
अपरे माहेश्वराः परमेश्वरतादात्म्यवादिनोऽपि पिण्डस्थैर्ये सर्वाभिमता जीवन्मुक्तिः सेत्स्यतीत्यास्थाय पिण्डस्थैर्योपायं पारदादिपदवेदनीयं रसमेव संगिरन्ते रसस्य पारदत्वं संसारपरपारप्रापणहेतुत्वेन
apare māheśvarāḥ parameśvaratādātmyavādino'pi piṇḍasthairye sarvābhimatā jīvanmuktiḥ setsyatītyāsthāya piṇḍasthairyopāyaṃ pāradādipadavedanīyaṃ rasameva saṃgirante rasasya pāradatvaṃ saṃsāraparapāraprāpaṇahetutvena
- 2
तदुक्तम्
संसारस्य परं पारं दत्तेऽसौ पारदः स्मृत इति
taduktam
saṃsārasya paraṃ pāraṃ datte'sau pāradaḥ smṛta iti
- 3
रसार्णवेऽपि
पारदो गदितो यस्मात्परार्थं साधकोत्तमैः
सुप्तोऽयं मत्समो देवि मम प्रत्यङ्गसम्भवः
मम देहरसो यस्माद्रसस्तेनायम् उच्यते
इति
rasārṇave'pi
pārado gadito yasmātparārthaṃ sādhakottamaiḥ
supto'yaṃ matsamo devi mama pratyaṅgasambhavaḥ
mama deharaso yasmādrasastenāyam ucyate
iti
- 4
प्रकारान्तरेणापि जीवन्मुक्तियुक्तौ नेयं वाचोयुक्तिर्युक्तिमतीति चेन्न षट्स्वपि दर्शनेषु देहपातानन्तरं मुक्तेर् उक्ततया तत्र विश्वासानुपपत्त्या निर्विचिकित्सप्रवृत्तेरनुपपत्तेः
prakārāntareṇāpi jīvanmuktiyuktau neyaṃ vācoyuktiryuktimatīti cenna ṣaṭsvapi darśaneṣu dehapātānantaraṃ mukter uktatayā tatra viśvāsānupapattyā nirvicikitsapravṛtteranupapatteḥ
- 5
तदप्युक्तं तथैव
षड्दर्शनेऽपि मुक्तिस्तु दर्शिता पिण्डपातने
करामलकवत्सापि प्रत्यक्षा नोपलभ्यते
तस्मात्तं रक्षयेत्पिण्डं रसैश्चैव रसायनैरिति
tadapyuktaṃ tathaiva
ṣaḍdarśane'pi muktistu darśitā piṇḍapātane
karāmalakavatsāpi pratyakṣā nopalabhyate
tasmāttaṃ rakṣayetpiṇḍaṃ rasaiścaiva rasāyanairiti
- 6
गोविन्दभगवत्पादाचार्यैर् अपि
इति धनशरीरभोगान्मत्वा नित्यान्सदैव यतनीयम्
मुक्तौ सा च ज्ञानात्तच्चाभ्यासात्स च स्थिरे देहे इति
govindabhagavatpādācāryair api
iti dhanaśarīrabhogānmatvā nityānsadaiva yatanīyam
muktau sā ca jñānāttaccābhyāsātsa ca sthire dehe iti
- 7
ननु विनश्वरतया दृश्यमानस्य देहस्य कथं नित्यत्वम् अवमीयत इति चेन्मैवं मंस्थाः षाट्कौशिकस्य शरीरस्यानित्यत्वे रसाभ्रकपदाभिलप्यहरगौरीसृष्टिजातस्य नित्यत्वोपपत्तेः
nanu vinaśvaratayā dṛśyamānasya dehasya kathaṃ nityatvam avamīyata iti cenmaivaṃ maṃsthāḥ ṣāṭkauśikasya śarīrasyānityatve rasābhrakapadābhilapyaharagaurīsṛṣṭijātasya nityatvopapatteḥ
- 8
तथा च रसहृदये
ये चात्यक्तशरीरा हरगौरीसृष्टिजान्तरं प्राप्ताः
वन्द्यास्ते रससिद्धा मन्त्रगणः किंकरो येषामिति
tathā ca rasahṛdaye
ye cātyaktaśarīrā haragaurīsṛṣṭijāntaraṃ prāptāḥ
vandyāste rasasiddhā mantragaṇaḥ kiṃkaro yeṣāmiti
- 9
तस्माज्जीवन्मुक्तिं समीहमानेन योगिना प्रथमं दिव्यतनुर्विधेया हरगौरीसृष्टिसंयोगजनितत्वं च रसस्य हरजत्वेनाभ्रकस्य गौरीसम्भवत्वेन तत्तदात्मकत्वमुक्तम्
tasmājjīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā prathamaṃ divyatanurvidheyā haragaurīsṛṣṭisaṃyogajanitatvaṃ ca rasasya harajatvenābhrakasya gaurīsambhavatvena tattadātmakatvamuktam
- 10
अभ्रकस्तव बीजं तु मम बीजं तु पारदः
अनयोर्मेलनं देवि मृत्युदारिद्र्यनाशनमिति
abhrakastava bījaṃ tu mama bījaṃ tu pāradaḥ
anayormelanaṃ devi mṛtyudāridryanāśanamiti
- 11
अत्यल्पम् इदम् उच्यते देवदैत्यमुनिमानवादिषु बहवो रससामर्थ्याद्दिव्यं देहमाश्रित्य जीवन्मुक्तिमाश्रिताः श्रूयन्ते रसेश्वरसिद्धान्ते
atyalpam idam ucyate devadaityamunimānavādiṣu bahavo rasasāmarthyāddivyaṃ dehamāśritya jīvanmuktimāśritāḥ śrūyante raseśvarasiddhānte
- 12
देवाः केचिन्महेशाद्या दैत्याः काव्यपुरःसराः
मुनयो वालखिल्याद्या नृपाः सोमेश्वरादयः
गोविन्दभगवत्पादाचार्यो गोविन्दनायकः
चर्वटिः कपिलो व्यालिः कापालिः कन्दलायनः
एतेऽन्ये बहवः सिद्धा जीवन्मुक्ताश्चरन्ति हि
तनुं रसमयीमाप्य तदात्मककथाचणाः
इति
devāḥ kecinmaheśādyā daityāḥ kāvyapuraḥsarāḥ
munayo vālakhilyādyā nṛpāḥ someśvarādayaḥ
govindabhagavatpādācāryo govindanāyakaḥ
carvaṭiḥ kapilo vyāliḥ kāpāliḥ kandalāyanaḥ
ete'nye bahavaḥ siddhā jīvanmuktāścaranti hi
tanuṃ rasamayīmāpya tadātmakakathācaṇāḥ
iti
- 13
अयमेवास्यार्थः परमेश्वरेण परमेश्वरीं प्रति प्रपञ्चितः
कर्मयोगेन देवेशि प्राप्यते पिण्डधारणम्
रसश्च पवनश्चेति कर्मयोगो द्विधा स्मृतः
ayamevāsyārthaḥ parameśvareṇa parameśvarīṃ prati prapañcitaḥ
karmayogena deveśi prāpyate piṇḍadhāraṇam
rasaśca pavanaśceti karmayogo dvidhā smṛtaḥ
- 14
मूर्छितो हरति व्याधीन्मृतो जीवयति स्वयम्
बद्धः खेचरतां कुर्याद्रसो वायुश्च भैरवीति
mūrchito harati vyādhīnmṛto jīvayati svayam
baddhaḥ khecaratāṃ kuryādraso vāyuśca bhairavīti
- 15
मूर्छितस्वरूपमप्युक्तम्
नानावर्णो भवेत्सूतो विहाय घनचापलम्
लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्छितं तं वदन्ति हि
mūrchitasvarūpamapyuktam
nānāvarṇo bhavetsūto vihāya ghanacāpalam
lakṣaṇaṃ dṛśyate yasya mūrchitaṃ taṃ vadanti hi
- 16
आर्द्रत्वं च घनत्वं च तेजो गौरवचापलम्
यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम्
इति
ārdratvaṃ ca ghanatvaṃ ca tejo gauravacāpalam
yasyaitāni na dṛśyante taṃ vidyānmṛtasūtakam
iti
- 17
अन्यत्र बद्धस्वरूपम् अप्य् अभ्यधायि
अक्षतश्च लघुद्रावी तेजस्वी निर्मलो गुरुः
स्फोटनं पुनरावृत्तौ बद्धसूतस्य लक्षणम्
इति
anyatra baddhasvarūpam apy abhyadhāyi
akṣataśca laghudrāvī tejasvī nirmalo guruḥ
sphoṭanaṃ punarāvṛttau baddhasūtasya lakṣaṇam
iti
- 18
ननु हरगौरीसृष्टिसिद्धौ पिण्डस्थैर्यमास्थातुं पार्यते तत्सिद्धिरेव कथमिति चेन्न अष्टादशसंस्कारवशात्तदुपपत्तेः
nanu haragaurīsṛṣṭisiddhau piṇḍasthairyamāsthātuṃ pāryate tatsiddhireva kathamiti cenna aṣṭādaśasaṃskāravaśāttadupapatteḥ
- 19
तदुक्तमाचार्यैः
तस्य हि साधनविधौ सुधियां प्रतिकर्मनिर्मलाः प्रथमम्
अष्टादश संस्कारा विज्ञातव्याः प्रयत्नेनेति
taduktamācāryaiḥ
tasya hi sādhanavidhau sudhiyāṃ pratikarmanirmalāḥ prathamam
aṣṭādaśa saṃskārā vijñātavyāḥ prayatneneti
- 20
ते च संस्कारा निरूपिताः
स्वेदनमर्दनमूर्छनस्थापनपातननिरोधनियमाश्च
दीपनगगनग्रासप्रमाणमथ जारणा पिधानम्
te ca saṃskārā nirūpitāḥ
svedanamardanamūrchanasthāpanapātananirodhaniyamāśca
dīpanagaganagrāsapramāṇamatha jāraṇā pidhānam
- 21
गर्भद्रुतिबाह्यद्रुतिक्षारणसरागसारणाश्चैव
क्रामणवेधौ भक्षणम् अष्टादशधेति रसकर्मेति
garbhadrutibāhyadrutikṣāraṇasarāgasāraṇāścaiva
krāmaṇavedhau bhakṣaṇam aṣṭādaśadheti rasakarmeti
- 22
तत्प्रपञ्चस्तु गोविन्दभगवत्पादाचार्यसर्वज्ञरामेश्वरभट्टारकप्रभृतिभिः प्राचीनैराचार्यैर्निरूपित इति ग्रन्थभूयस्त्वभयाद् उदास्यते
tatprapañcastu govindabhagavatpādācāryasarvajñarāmeśvarabhaṭṭārakaprabhṛtibhiḥ prācīnairācāryairnirūpita iti granthabhūyastvabhayād udāsyate
- 23
न च रसशास्त्रं धातुवादार्थमेवेति मन्तव्यं देहवेधद्वारा मुक्तेरेव परमप्रयोजनत्वात्
na ca rasaśāstraṃ dhātuvādārthameveti mantavyaṃ dehavedhadvārā muktereva paramaprayojanatvāt
- 24
तदुक्तं रसार्णवे
लोहवेधस्त्वया देव यद्दत्तं परमीशितः
तं देहवेधम् आचक्ष्व येन स्यात्खेचरी गतिः
taduktaṃ rasārṇave
lohavedhastvayā deva yaddattaṃ paramīśitaḥ
taṃ dehavedham ācakṣva yena syātkhecarī gatiḥ
- 25
यथा लोहे तथा देहे कर्तव्यः सूतकः सता
समानं कुरुते देवि प्रत्ययं देहलोहयोः
पूर्वं लोहे परीक्षेत पश्चाद्देहे प्रयोजयेदिति
yathā lohe tathā dehe kartavyaḥ sūtakaḥ satā
samānaṃ kurute devi pratyayaṃ dehalohayoḥ
pūrvaṃ lohe parīkṣeta paścāddehe prayojayediti
- 26
ननु सच्चिदानन्दात्मकपरतत्त्वस्फुरणादेव मुक्तिसिद्धौ किम् अनेन दिव्यदेहसम्पादनप्रयासेनेति चेत्तद् एतद् अवार्त्तं वार्त्तशरीरालाभे तद्वार्त्ताया अयोगात्
nanu saccidānandātmakaparatattvasphuraṇādeva muktisiddhau kim anena divyadehasampādanaprayāseneti cettad etad avārttaṃ vārttaśarīrālābhe tadvārttāyā ayogāt
- 27
तदुक्तं रसहृदये
गलितानल्पविकल्पः सर्वाध्वविवक्षितश्चिदानन्दः
स्फुरितो ऽप्य् अस्फुरिततनोः करोति किं जन्तुवर्गस्येति
taduktaṃ rasahṛdaye
galitānalpavikalpaḥ sarvādhvavivakṣitaścidānandaḥ
sphurito 'py asphuritatanoḥ karoti kiṃ jantuvargasyeti
- 28
यं जरया झर्झरितं कासश्वासादिदुःखविशदं च
योग्यं तं न समाधौ प्रतिहतबुद्धीन्द्रियप्रसरम्
yaṃ jarayā jharjharitaṃ kāsaśvāsādiduḥkhaviśadaṃ ca
yogyaṃ taṃ na samādhau pratihatabuddhīndriyaprasaram
- 29
बालः षोडशवर्षो विषयरसास्वादलम्पटः परतः
यातविवेको वृद्धो मर्त्यः कथमाप्नुयान्मुक्तिमिति
bālaḥ ṣoḍaśavarṣo viṣayarasāsvādalampaṭaḥ parataḥ
yātaviveko vṛddho martyaḥ kathamāpnuyānmuktimiti
- 30
ननु जीवत्वं नाम संसारित्वं तद्विपरीतत्वं मुक्तत्वं तथा च परस्परविरुद्धयोः कथम् एकायतनत्वम् उपपन्नं स्यादिति चेत्तद् अनुपपन्नं विकल्पानुपपत्तेः मुक्तिस्तावत्सर्वतीर्थकरसंमता सा किं ज्ञेयपदे निविशते न वा चरमे शशविषाणकल्पा स्यात्प्रथमे न जीवनं वर्जनीयम् अजीवतो ज्ञातृत्वानुपपत्तेः
nanu jīvatvaṃ nāma saṃsāritvaṃ tadviparītatvaṃ muktatvaṃ tathā ca parasparaviruddhayoḥ katham ekāyatanatvam upapannaṃ syāditi cettad anupapannaṃ vikalpānupapatteḥ muktistāvatsarvatīrthakarasaṃmatā sā kiṃ jñeyapade niviśate na vā carame śaśaviṣāṇakalpā syātprathame na jīvanaṃ varjanīyam ajīvato jñātṛtvānupapatteḥ

