3 shlokas
- 1
गुरुपाठाद् अनुश्रूयत इत्यनुश्रवो वेदः
एतद् उक्तम्भवति
श्रूयत एव परम्न केनचित्क्रियत इति
तत्र भव आनुश्रविकस्तत्र प्राप्तो ज्ञात इति यावत्
आनुश्रविको ऽपि दृष्टेन तुल्यं वर्तते
ऐकान्तिकात्यन्तिकदुःखप्रतीकारानुपायत्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वात्
यद्यप्यानुश्रविक इति सामान्याभिधानं तथापि कर्मकलापाभिप्रायं द्रष्टव्यं विवेकज्ञानस्याप्य् आनुश्रविकत्वात्
तथा च श्रूयत आत्मा ज्ञातव्यः प्रकृतितो विवेक्तव्यः न स पुनर् आवर्तत इति
अस्यां प्रतिज्ञायां हेतुम् आह स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः
अविशुद्धिः सोमादियागस्य पशुबीजादिवधसाधनता
यथाह स्मात्र भगवान्पञ्चशिखाचार्यः स्वल्पः सङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्ष इति
स्वल्पः सङ्करो ज्योतिष्टोमादिजन्मनः प्रधानपूर्वस्य पशुहिंसादिजन्मनानर्थहेतुनापूर्वेण सपरिहारः
शक्यो हि कियता प्रायश्चित्तेन परिहर्तुम्
अथ प्रमादतः प्रायश्चित्तम् अपि नाचरितं प्रधानकर्मविपाकसमये च पच्यते तथापि यावद् असाव् अनर्थं सूते तावत्सप्रत्यवमर्षः
मृष्यन्ते हि पुण्यसंभारोपनीतसुधाह्रदावगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपपादितां दुःखवह्निकणिकाम्
न च मा हिंस्यात्सर्वा भूतानीति सामान्यशास्त्रं विशेषशास्त्रेणाग्नीषोमीयं पशुम् आलभेतेत्यनेन बाध्यत इति युक्तम्
विरोधाभावात्
विरोधे हि बलीयसा दुर्बलं बाध्यते
न चास्ति विरोधो भिन्नविषयत्वात्
मा हिंस्याद् इति निषेधेन हिंसाया अनर्थहेतुभावो ज्ञाप्यते न त्वक्रत्वर्थत्वम् अपि
न चानर्थहेतुत्वक्रतूपकारकत्वयोः कश्चिद्विरोधः
सा हि पुरुषस्य दोषम् आवक्ष्यति क्रतोश्चोपकरिष्यतीति
क्षयातिशयौ फलगतावप्युपाय उपचरितौ
क्षयित्वं च स्वर्गादेः सत्त्वे सति कार्यत्वाद् अनुमितम्
ज्योतिष्टोमादयः स्वर्गमात्रस्य साधनं वाजपेयादयश्च स्वाराज्यस्येत्यतिशययुक्तत्वम्
परसंपदुत्कर्षो हि हीनसंपदं पुरुषं दुःखाकरोति
अपाम सोमम् अमृता अभूमेति चामृताभिधानं चिरस्थेमानम् उपलक्षयति
यद् आहुर् आभूतसंप्लवं स्थानम् अमृतत्वं हि भाष्यते
अत एव च श्रुतिः
न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वम् आनशुः
परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति
gurupāṭhād anuśrūyata ityanuśravo vedaḥ
etad uktambhavati
śrūyata eva paramna kenacitkriyata iti
tatra bhava ānuśravikastatra prāpto jñāta iti yāvat
ānuśraviko 'pi dṛṣṭena tulyaṃ vartate
aikāntikātyantikaduḥkhapratīkārānupāyatvasyobhayatrāpi tulyatvāt
yadyapyānuśravika iti sāmānyābhidhānaṃ tathāpi karmakalāpābhiprāyaṃ draṣṭavyaṃ vivekajñānasyāpy ānuśravikatvāt
tathā ca śrūyata ātmā jñātavyaḥ prakṛtito vivektavyaḥ na sa punar āvartata iti
asyāṃ pratijñāyāṃ hetum āha sa hyaviśuddhikṣayātiśayayuktaḥ
aviśuddhiḥ somādiyāgasya paśubījādivadhasādhanatā
yathāha smātra bhagavānpañcaśikhācāryaḥ svalpaḥ saṅkaraḥ saparihāraḥ sapratyavamarṣa iti
svalpaḥ saṅkaro jyotiṣṭomādijanmanaḥ pradhānapūrvasya paśuhiṃsādijanmanānarthahetunāpūrveṇa saparihāraḥ
śakyo hi kiyatā prāyaścittena parihartum
atha pramādataḥ prāyaścittam api nācaritaṃ pradhānakarmavipākasamaye ca pacyate tathāpi yāvad asāv anarthaṃ sūte tāvatsapratyavamarṣaḥ
mṛṣyante hi puṇyasaṃbhāropanītasudhāhradāvagāhinaḥ kuśalāḥ pāpamātropapāditāṃ duḥkhavahnikaṇikām
na ca mā hiṃsyātsarvā bhūtānīti sāmānyaśāstraṃ viśeṣaśāstreṇāgnīṣomīyaṃ paśum ālabhetetyanena bādhyata iti yuktam
virodhābhāvāt
virodhe hi balīyasā durbalaṃ bādhyate
na cāsti virodho bhinnaviṣayatvāt
mā hiṃsyād iti niṣedhena hiṃsāyā anarthahetubhāvo jñāpyate na tvakratvarthatvam api
na cānarthahetutvakratūpakārakatvayoḥ kaścidvirodhaḥ
sā hi puruṣasya doṣam āvakṣyati kratoścopakariṣyatīti
kṣayātiśayau phalagatāvapyupāya upacaritau
kṣayitvaṃ ca svargādeḥ sattve sati kāryatvād anumitam
jyotiṣṭomādayaḥ svargamātrasya sādhanaṃ vājapeyādayaśca svārājyasyetyatiśayayuktatvam
parasaṃpadutkarṣo hi hīnasaṃpadaṃ puruṣaṃ duḥkhākaroti
apāma somam amṛtā abhūmeti cāmṛtābhidhānaṃ cirasthemānam upalakṣayati
yad āhur ābhūtasaṃplavaṃ sthānam amṛtatvaṃ hi bhāṣyate
ata eva ca śrutiḥ
na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvam ānaśuḥ
pareṇa nākaṃ nihitaṃ guhāyāṃ vibhrājate yadyatayo viśanti
- 2
तथा
कर्मभिर्मृत्युम् ऋषयो निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणम् ईहमानाः
तथापरे ऋषयो मनीषिणः परं कर्मभ्यो ऽमृतत्वम् आनशुः
tathā
karmabhirmṛtyum ṛṣayo niṣeduḥ prajāvanto draviṇam īhamānāḥ
tathāpare ṛṣayo manīṣiṇaḥ paraṃ karmabhyo 'mṛtatvam ānaśuḥ
- 3
इति
तद् एतत्सर्वम् अभिप्रेत्याह तद्विपरीतः श्रेयान्
तस्माद् आनुश्रविकाद्दुःखापघातकाद् उपायात्सोमादेर् अविशुद्धाद् अनित्यसातिशयफलाद्विपरीतो विशुद्धो हिंसादिसङ्करभावान्नित्यनिरतिशयफलो ऽसकृदपुनरावृत्तिश्रुतेः
न च कार्यत्वेनानित्यता फलस्य युक्ता भावकार्यस्य तथात्वाद्दुःखप्रध्वंसस्य च कार्यस्य तद्वैपरीत्यात्
न च दुःखान्तरोत्पादः कारणाप्रवृत्तौ कार्यस्यानुत्पादाद्विवेकज्ञानोपजननपर्यन्तत्वाच्च कारणस्य प्रवृत्तेः
एतच्चोपरिष्टाद् उपपादयिष्यते
अक्षरार्थस्तु तस्माद् आनुश्रविकाद्दुःखापघातकाद्धेतोर्विपरीतः सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययः साक्षात्कारो दुःखापघातको हेतुः
अत एव श्रेयान्
आनुश्रविको हि वेदविहितत्वान्मात्रया दुःखापघातकत्वाच्च प्रशस्यः
सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययो ऽपि प्रशस्यः
तद् अनयोः प्रशस्ययोर्मध्ये सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्ययः श्रेयान्
कुतः पुनर् अस्योत्पत्तिर् इति
अत उक्तं व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानाद् इति
व्यक्तं चाव्यक्तं च ज्ञश्च व्यक्ताव्यक्तज्ञास्तेषां विज्ञानं विवेकेन ज्ञानं व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानम्
व्यक्तज्ञानपूर्वकम् अव्यक्तस्य तत्कारणस्य ज्ञानम्
तयोः पारार्थ्येनात्मा परो ज्ञायत इति ज्ञानक्रमेण क्रमाभिधानम्
एतद् उक्तं भवति
श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेभ्यो व्यक्तादीन्विवेकेन श्रुत्वा शास्त्रयुक्त्या च व्यवस्थाप्य दीर्घकालादरनैरन्तर्यसत्कारसेविताद्भावनामयात्तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहम् इत्यपरिशेषम् अविपर्ययाद्विशुद्धं केवलम् उत्पद्यते ज्ञानम् इति
तद् एवं प्रेक्षावदपेक्षितार्थत्वेन शास्त्रारम्भं समाधाय शास्त्रम् आरभमाणः श्रोतुर्बुद्धिसमवधानाय तदर्थं संक्षेपतः प्रतिजानीते
iti
tad etatsarvam abhipretyāha tadviparītaḥ śreyān
tasmād ānuśravikādduḥkhāpaghātakād upāyātsomāder aviśuddhād anityasātiśayaphalādviparīto viśuddho hiṃsādisaṅkarabhāvānnityaniratiśayaphalo 'sakṛdapunarāvṛttiśruteḥ
na ca kāryatvenānityatā phalasya yuktā bhāvakāryasya tathātvādduḥkhapradhvaṃsasya ca kāryasya tadvaiparītyāt
na ca duḥkhāntarotpādaḥ kāraṇāpravṛttau kāryasyānutpādādvivekajñānopajananaparyantatvācca kāraṇasya pravṛtteḥ
etaccopariṣṭād upapādayiṣyate
akṣarārthastu tasmād ānuśravikādduḥkhāpaghātakāddhetorviparītaḥ sattvapuruṣānyatāpratyayaḥ sākṣātkāro duḥkhāpaghātako hetuḥ
ata eva śreyān
ānuśraviko hi vedavihitatvānmātrayā duḥkhāpaghātakatvācca praśasyaḥ
sattvapuruṣānyatāpratyayo 'pi praśasyaḥ
tad anayoḥ praśasyayormadhye sattvapuruṣānyatāpratyayaḥ śreyān
kutaḥ punar asyotpattir iti
ata uktaṃ vyaktāvyaktajñavijñānād iti
vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca jñaśca vyaktāvyaktajñāsteṣāṃ vijñānaṃ vivekena jñānaṃ vyaktāvyaktajñavijñānam
vyaktajñānapūrvakam avyaktasya tatkāraṇasya jñānam
tayoḥ pārārthyenātmā paro jñāyata iti jñānakrameṇa kramābhidhānam
etad uktaṃ bhavati
śrutismṛtītihāsapurāṇebhyo vyaktādīnvivekena śrutvā śāstrayuktyā ca vyavasthāpya dīrghakālādaranairantaryasatkārasevitādbhāvanāmayāttattvābhyāsānnāsmi na me nāham ityapariśeṣam aviparyayādviśuddhaṃ kevalam utpadyate jñānam iti
tad evaṃ prekṣāvadapekṣitārthatvena śāstrārambhaṃ samādhāya śāstram ārabhamāṇaḥ śroturbuddhisamavadhānāya tadarthaṃ saṃkṣepataḥ pratijānīte

