Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    गुण इति परार्थाः

    सत्त्वं लघु प्रकाशकम् इत्यत्र च सत्त्वादयः क्रमेण निर्देक्ष्यन्ते

    तद् अनागतावेक्षणेन तन्त्रयुक्त्या प्रीत्यादीनां यथासंख्यं वेदितव्यम्

    एतद् उक्तं भवति

    प्रीतिः सुखं प्रीत्यात्मकः सत्त्वगुणः

    अप्रीतिर्दुःखम् अप्रीत्यात्मको रजोगुणः

    विषादो मोहो विषादात्मकस्तमोगुण इति

    ये तु मन्यन्ते प्रीतिर्न दुःखाभावाद् अतिरिच्यत एवं दुःखम् अपि न प्रीत्यभावाद् अन्यद् इति तान्प्रत्य् आत्मग्रहणम्

    नेतरेतराभावाः सुखादयो ऽपि तु भावाः

    आत्मशब्दस्य भाववाचकत्वात्

    प्रीतिर् आत्मा भावो येषां ते प्रीत्यात्मानः

    एवम् अन्यद् अपि व्याख्येयम्

    भावरूपता चैषाम् अनुभवसिद्धा

    परस्परभावात्मकत्वे तु परस्पराश्रयापत्तेर् एकस्याप्यसिद्धेर् उभयसिद्धिर् इति भावः

    स्वरूपम् एषाम् उक्त्वा प्रयोजनम् आह प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः

    अत्रापि यथासंख्यम् एव

    रजः प्रवर्तकत्वात्सर्वत्र लघु सत्त्वं प्रवर्तयेद्यदि तमसा गुरुणा नियम्येत

    तमोनियतं तु क्वचिद् एव प्रवर्तयतीति तमो नियमार्थम्

    प्रयोजनम् उक्त्वा क्रियाम् आह अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयः

    वृत्तिः क्रिया

    सा च प्रत्येकम् अभिसंबध्यते

    अन्योन्याभिभववृत्तयः

    एषाम् अन्यतमेनार्थवशाद् उद्भूतेनान्यतमम् अभिभूयते

    तथा हि सत्त्वं रजस्तमसी अभिभूय शान्ताम् आत्मनो वृत्तिं लभते

    एवं रजः सत्त्वतमसी अभिभूय घोराम्

    एवं तमः सत्त्वरजसी अभिभूय मूढाम् इति

    अन्योन्याश्रयवृत्तयः

    यद्यप्याधाराधेयभावो नाश्रयार्थस्तथापि यदपेक्षया यस्य क्रिया स तस्याश्रयः

    तथा हि सत्त्वं प्रवृत्तिनियमावाश्रित्य रजस्तमसोः प्रकाशेनोपकरोति

    रजः प्रकाशनियमावाश्रित्य प्रवृत्त्येतरयोः

    तमः प्रकाशप्रवृत्ती आश्रित्य नियमेनेतरयोर् इति

    अन्योन्यजननवृत्तयः

    अन्यतमो ऽन्यतमं जनयति

    जननं च परिणामः

    स च गुणानां सदृशरूपः

    अत एव न हेतुमत्त्वं तत्त्वान्तरस्य हेतोर् अभावात्

    नाप्यनित्यत्वं तत्त्वान्तरे लयाभावात्

    अन्योन्यमिथुनवृत्तयः

    अन्योन्यसहचरा अविनिर्भागवर्तिन इति यावत्

    चः समुच्चये

    भवति चात्रागमः अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्रगामिनः

    रजसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः

    तमसश्चापि मिथुने ते सत्त्वरजसी उभे

    उभयोः सत्त्वरजसोर्मिथुनं तम उच्यते

    नैषाम् आदिः संप्रयोगो वियोगो वोपलभ्यते

    इति

    प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्था इत्युक्तम्

    तत्र के त इत्थंभूताः कुतश्चेति

    अत आह

    guṇa iti parārthāḥ

    sattvaṃ laghu prakāśakam ityatra ca sattvādayaḥ krameṇa nirdekṣyante

    tad anāgatāvekṣaṇena tantrayuktyā prītyādīnāṃ yathāsaṃkhyaṃ veditavyam

    etad uktaṃ bhavati

    prītiḥ sukhaṃ prītyātmakaḥ sattvaguṇaḥ

    aprītirduḥkham aprītyātmako rajoguṇaḥ

    viṣādo moho viṣādātmakastamoguṇa iti

    ye tu manyante prītirna duḥkhābhāvād atiricyata evaṃ duḥkham api na prītyabhāvād anyad iti tānpraty ātmagrahaṇam

    netaretarābhāvāḥ sukhādayo 'pi tu bhāvāḥ

    ātmaśabdasya bhāvavācakatvāt

    prītir ātmā bhāvo yeṣāṃ te prītyātmānaḥ

    evam anyad api vyākhyeyam

    bhāvarūpatā caiṣām anubhavasiddhā

    parasparabhāvātmakatve tu parasparāśrayāpatter ekasyāpyasiddher ubhayasiddhir iti bhāvaḥ

    svarūpam eṣām uktvā prayojanam āha prakāśapravṛttiniyamārthāḥ

    atrāpi yathāsaṃkhyam eva

    rajaḥ pravartakatvātsarvatra laghu sattvaṃ pravartayedyadi tamasā guruṇā niyamyeta

    tamoniyataṃ tu kvacid eva pravartayatīti tamo niyamārtham

    prayojanam uktvā kriyām āha anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaḥ

    vṛttiḥ kriyā

    sā ca pratyekam abhisaṃbadhyate

    anyonyābhibhavavṛttayaḥ

    eṣām anyatamenārthavaśād udbhūtenānyatamam abhibhūyate

    tathā hi sattvaṃ rajastamasī abhibhūya śāntām ātmano vṛttiṃ labhate

    evaṃ rajaḥ sattvatamasī abhibhūya ghorām

    evaṃ tamaḥ sattvarajasī abhibhūya mūḍhām iti

    anyonyāśrayavṛttayaḥ

    yadyapyādhārādheyabhāvo nāśrayārthastathāpi yadapekṣayā yasya kriyā sa tasyāśrayaḥ

    tathā hi sattvaṃ pravṛttiniyamāvāśritya rajastamasoḥ prakāśenopakaroti

    rajaḥ prakāśaniyamāvāśritya pravṛttyetarayoḥ

    tamaḥ prakāśapravṛttī āśritya niyamenetarayor iti

    anyonyajananavṛttayaḥ

    anyatamo 'nyatamaṃ janayati

    jananaṃ ca pariṇāmaḥ

    sa ca guṇānāṃ sadṛśarūpaḥ

    ata eva na hetumattvaṃ tattvāntarasya hetor abhāvāt

    nāpyanityatvaṃ tattvāntare layābhāvāt

    anyonyamithunavṛttayaḥ

    anyonyasahacarā avinirbhāgavartina iti yāvat

    caḥ samuccaye

    bhavati cātrāgamaḥ anyonyamithunāḥ sarve sarve sarvatragāminaḥ

    rajaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ

    tamasaścāpi mithune te sattvarajasī ubhe

    ubhayoḥ sattvarajasormithunaṃ tama ucyate

    naiṣām ādiḥ saṃprayogo viyogo vopalabhyate

    iti

    prakāśapravṛttiniyamārthā ityuktam

    tatra ke ta itthaṃbhūtāḥ kutaśceti

    ata āha