Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    त्रयो गुणाः सुखदुःखमोहा अस्येति त्रिगुणम्

    तद् अनेन सुखादीनाम् आत्मगुणत्वम्पराभिमतम् अपाकृतम्

    अविवेकि

    यथा प्रधानम्स्वतो न विविच्यत एवम्महदादयो ऽपि न प्रधानाद्विविच्यन्ते तदात्मकत्वात्

    अथवा सम्भूयकारिताविवेकः

    न हि किंचिद् एकम्पर्याप्तम्कार्ये ऽपि तु सम्भूय

    ये त्वाहुर्विज्ञानम् एव हर्षविषादशब्दाद्याकारम्न पुनर् इतो ऽन्यस्तद्धर्मेति तान्प्रत्याह विषय इति

    विषयो ग्राह्यो विज्ञानाद्बहिर् इति यावत्

    सामान्यम्साधारणम्

    विज्ञानरूपत्वे त्वसाधारण्याद्विज्ञानानाम्वृत्तिरूपाणाम्ते ऽप्यसाधारणाः स्युः

    तथा च नर्तकीभ्रूलताभङ्ग एकस्मिन्बहूनाम्प्रतिसंधानम्युक्तम्

    अन्यथा तन्न स्याद् इति भावः

    अचेतनम्

    सर्व एव प्रधानबुद्ध्यादयो ऽचेतना न तु वैनाशिकवच्चैतन्यम्बुद्धेर् इत्यर्थः

    प्रसवधर्मि

    प्रसवरूपो धर्मः सो ऽस्यास्ति प्रसवधर्मि

    प्रसवधर्मेति वक्तव्ये मत्वर्थीयः प्रसवधर्मस्य नित्ययोगम् आख्यातुम्

    सरूपविरूपपरिणामाभ्याम्न कदाचिद् अपि वियुज्यत इत्यर्थः

    व्यक्तवृत्तम् अव्यक्ते ऽतिदिशति तथा प्रधानम्

    आभ्याम्वैधर्म्यम्पुरुषस्याह तद्विपरीतः पुमान्

    स्याद् एतत्

    अहेतुमन्नित्यत्वादि प्रधानसाधर्म्यम् अस्ति पुरुषस्य एवम् अनेकत्वम्व्यक्तसाधर्म्यम्

    तत्कथम् उच्यते तद्विपरीतः पुमान् इति

    अत आह तथा च

    चकारो ऽप्यर्थः

    यद्यप्यहेतुमत्त्वादि साधर्म्यम्तथाप्यत्रैगुण्यादि वैपरीत्यम् इत्यर्थः

    त्रिगुणम् इत्य् उक्तम्

    तत्र के ते गुणास्त्रयः किम्च तदुपलक्षितम् इति

    अत आह

    trayo guṇāḥ sukhaduḥkhamohā asyeti triguṇam

    tad anena sukhādīnām ātmaguṇatvamparābhimatam apākṛtam

    aviveki

    yathā pradhānamsvato na vivicyata evammahadādayo 'pi na pradhānādvivicyante tadātmakatvāt

    athavā sambhūyakāritāvivekaḥ

    na hi kiṃcid ekamparyāptamkārye 'pi tu sambhūya

    ye tvāhurvijñānam eva harṣaviṣādaśabdādyākāramna punar ito 'nyastaddharmeti tānpratyāha viṣaya iti

    viṣayo grāhyo vijñānādbahir iti yāvat

    sāmānyamsādhāraṇam

    vijñānarūpatve tvasādhāraṇyādvijñānānāmvṛttirūpāṇāmte 'pyasādhāraṇāḥ syuḥ

    tathā ca nartakībhrūlatābhaṅga ekasminbahūnāmpratisaṃdhānamyuktam

    anyathā tanna syād iti bhāvaḥ

    acetanam

    sarva eva pradhānabuddhyādayo 'cetanā na tu vaināśikavaccaitanyambuddher ityarthaḥ

    prasavadharmi

    prasavarūpo dharmaḥ so 'syāsti prasavadharmi

    prasavadharmeti vaktavye matvarthīyaḥ prasavadharmasya nityayogam ākhyātum

    sarūpavirūpapariṇāmābhyāmna kadācid api viyujyata ityarthaḥ

    vyaktavṛttam avyakte 'tidiśati tathā pradhānam

    ābhyāmvaidharmyampuruṣasyāha tadviparītaḥ pumān

    syād etat

    ahetumannityatvādi pradhānasādharmyam asti puruṣasya evam anekatvamvyaktasādharmyam

    tatkatham ucyate tadviparītaḥ pumān iti

    ata āha tathā ca

    cakāro 'pyarthaḥ

    yadyapyahetumattvādi sādharmyamtathāpyatraiguṇyādi vaiparītyam ityarthaḥ

    triguṇam ity uktam

    tatra ke te guṇāstrayaḥ kimca tadupalakṣitam iti

    ata āha