Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    व्यक्तं हेतुमत्हेतुः कारणं तद्वत्

    यस्य च यो हेतुस्तद् उपरिष्टाद्वक्ष्यति

    अनित्यं विनाशि तिरोभावीत्यर्थः

    अव्यापि सर्वं परिणामि न व्याप्नोति

    कारणेन हि कार्यं विष्टं न कार्येण कारणम्

    न च बुद्ध्यादयः प्रधानं वेविषतीत्यव्यापकाः

    सक्रियं परिस्पन्दवत्

    तथा हि बुद्ध्यादय उपात्तम् उपात्तं देहं त्यजन्ति देहान्तरं चोपाददत इति तेषां परिस्पन्दः

    शरीरपृथिव्यादीनां च परिस्पन्दः प्रसिद्ध एव

    अनेकं प्रतिपुरुषं बुद्ध्यादीनां भेदात्

    पृथिव्याद्यपि शरीरघटादिभेदेनानेकम् एव

    आश्रितम्

    स्वकारणम् आश्रितं बुद्ध्यादिकार्यम्

    अभेदे ऽपि कथंचिद्भेदविवक्षयाश्रयाश्रयिभावो यथेह वने तिलका इत्युक्तम्

    लिङ्गं प्रधानस्य

    यथा चैते बुद्ध्यादयः प्रधानस्य लिङ्गं तथोपरिष्टाद्वक्ष्यति

    प्रधानं तु प्रधानस्यालिङ्गं पुरुषस्य लिङ्गं भवद् अपीति भावः

    सावयवम्

    अवयवनम् अवयवो मिश्रणं संयोग इति यावत्

    अप्राप्तिपूर्वा प्राप्तिः संयोगस्तेन सह वर्तत इति सावयवम्

    तथा हि पृथिव्यादयः परस्परं संयुज्यन्त एवम् अन्ये ऽपि

    न तु प्रधानस्य बुद्ध्यादिभिः संयोगस्तादात्म्यात्

    नापि सत्त्वरजस्तमसां परस्परं संयोगो ऽप्राप्तेर् अभावात्

    परतन्त्रं बुद्ध्यादि

    बुद्ध्या हि कार्ये ऽहंकारे जनयितव्ये प्रकृत्यापूरोपेक्ष्यते

    अन्यथा क्षीणा सती नालम् अहंकारं जनयितुम् इति स्थितिः

    एवम् अहंकारादिभिर् अपि स्वकार्यजनन इति सर्वं स्वकार्ये प्रकृत्यापूरम् अपेक्षते

    तेन प्रकृतिं पराम् अपेक्षमाणं कार्योपजनने परतन्त्रं व्यक्तम्

    विपरीतम् अव्यक्तं व्यक्तात्

    अहेतुमन्नित्यं व्यापि निष्क्रियं यद्यप्यव्यक्तस्यास्ति परिणामलक्षणा क्रिया तथापि परिस्पन्दो नास्ति एकम् अनाश्रितम् अलिङ्गं निरवयवं स्वतन्त्रम्

    तद् अनेन प्रबन्धेन व्यक्ताव्यक्तयोर्वैधर्म्यम् उक्तम्

    संप्रति तयोः साधर्म्यं पुरुषस्य च वैधर्म्यम् आह

    vyaktaṃ hetumathetuḥ kāraṇaṃ tadvat

    yasya ca yo hetustad upariṣṭādvakṣyati

    anityaṃ vināśi tirobhāvītyarthaḥ

    avyāpi sarvaṃ pariṇāmi na vyāpnoti

    kāraṇena hi kāryaṃ viṣṭaṃ na kāryeṇa kāraṇam

    na ca buddhyādayaḥ pradhānaṃ veviṣatītyavyāpakāḥ

    sakriyaṃ parispandavat

    tathā hi buddhyādaya upāttam upāttaṃ dehaṃ tyajanti dehāntaraṃ copādadata iti teṣāṃ parispandaḥ

    śarīrapṛthivyādīnāṃ ca parispandaḥ prasiddha eva

    anekaṃ pratipuruṣaṃ buddhyādīnāṃ bhedāt

    pṛthivyādyapi śarīraghaṭādibhedenānekam eva

    āśritam

    svakāraṇam āśritaṃ buddhyādikāryam

    abhede 'pi kathaṃcidbhedavivakṣayāśrayāśrayibhāvo yatheha vane tilakā ityuktam

    liṅgaṃ pradhānasya

    yathā caite buddhyādayaḥ pradhānasya liṅgaṃ tathopariṣṭādvakṣyati

    pradhānaṃ tu pradhānasyāliṅgaṃ puruṣasya liṅgaṃ bhavad apīti bhāvaḥ

    sāvayavam

    avayavanam avayavo miśraṇaṃ saṃyoga iti yāvat

    aprāptipūrvā prāptiḥ saṃyogastena saha vartata iti sāvayavam

    tathā hi pṛthivyādayaḥ parasparaṃ saṃyujyanta evam anye 'pi

    na tu pradhānasya buddhyādibhiḥ saṃyogastādātmyāt

    nāpi sattvarajastamasāṃ parasparaṃ saṃyogo 'prāpter abhāvāt

    paratantraṃ buddhyādi

    buddhyā hi kārye 'haṃkāre janayitavye prakṛtyāpūropekṣyate

    anyathā kṣīṇā satī nālam ahaṃkāraṃ janayitum iti sthitiḥ

    evam ahaṃkārādibhir api svakāryajanana iti sarvaṃ svakārye prakṛtyāpūram apekṣate

    tena prakṛtiṃ parām apekṣamāṇaṃ kāryopajanane paratantraṃ vyaktam

    viparītam avyaktaṃ vyaktāt

    ahetumannityaṃ vyāpi niṣkriyaṃ yadyapyavyaktasyāsti pariṇāmalakṣaṇā kriyā tathāpi parispando nāsti ekam anāśritam aliṅgaṃ niravayavaṃ svatantram

    tad anena prabandhena vyaktāvyaktayorvaidharmyam uktam

    saṃprati tayoḥ sādharmyaṃ puruṣasya ca vaidharmyam āha