73 shlokas
- 1
दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा तदपघातके हेतौ
दृष्टे सापार्था चेन्नैकान्तात्यन्ततो ऽभावात्
duḥkhatrayābhighātājjijñāsā tadapaghātake hetau
dṛṣṭe sāpārthā cennaikāntātyantato 'bhāvāt
- 2
दृष्टवद् आनुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः
तद्विपरीतः श्रेयान्व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात्
dṛṣṭavad ānuśravikaḥ sa hyaviśuddhikṣayātiśayayuktaḥ
tadviparītaḥ śreyānvyaktāvyaktajñavijñānāt
- 3
मूलप्रकृतिर् अविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त
षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः
mūlaprakṛtir avikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta
ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ
- 4
दृष्टम् अनुमानम् आप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्
त्रिविधं प्रमाणम् इष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि
dṛṣṭam anumānam āptavacanaṃ ca sarvapramāṇasiddhatvāt
trividhaṃ pramāṇam iṣṭaṃ prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi
- 5
प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं त्रिविधम् अनुमानम् आख्यातम्
तल्लिङ्गलिङ्गिपूर्वकम् आप्तश्रुतिर् आप्तवचनं तु
prativiṣayādhyavasāyo dṛṣṭaṃ trividham anumānam ākhyātam
talliṅgaliṅgipūrvakam āptaśrutir āptavacanaṃ tu
- 6
सामान्यतस्तु दृष्टाद् अतीन्द्रियाणाम्प्रतीतिर् अनुमानात्
तस्माद् अपि चासिद्धम्परोक्षम् आप्तागमात्सिद्धम्
sāmānyatastu dṛṣṭād atīndriyāṇāmpratītir anumānāt
tasmād api cāsiddhamparokṣam āptāgamātsiddham
- 7
अतिदूरात्सामीप्याद् इन्द्रियघातान्मनोऽनवस्थानात्
सौक्ष्म्याद्व्यवधानाद् अभिभवात्समानाभिहाराच्च
atidūrātsāmīpyād indriyaghātānmano'navasthānāt
saukṣmyādvyavadhānād abhibhavātsamānābhihārācca
- 8
सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिर्नाभावात्कार्यतस्तदुपलब्धिः
महदादि तच्च कार्यम्प्रकृतिविरूपं सरूपं च
saukṣmyāttadanupalabdhirnābhāvātkāryatastadupalabdhiḥ
mahadādi tacca kāryamprakṛtivirūpaṃ sarūpaṃ ca
- 9
असदकरणाद् उपादानग्रहणात्सर्वसम्भवाभावात्
शक्तस्य शक्यकरणात्कारणभावाच्च सत्कार्यम्
asadakaraṇād upādānagrahaṇātsarvasambhavābhāvāt
śaktasya śakyakaraṇātkāraṇabhāvācca satkāryam
- 10
हेतुमद् अनित्यम् अव्यापि सक्रियम् अनेकम् आश्रितं लिङ्गम्
सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतम् अव्यक्तम्
hetumad anityam avyāpi sakriyam anekam āśritaṃ liṅgam
sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparītam avyaktam
- 11
त्रिगुणम् अविवेकि विषयः सामान्यम् अचेतनं प्रसवधर्मि
व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस्तथा च पुमान्
triguṇam aviveki viṣayaḥ sāmānyam acetanaṃ prasavadharmi
vyaktaṃ tathā pradhānaṃ tadviparītastathā ca pumān
- 12
प्रीत्यप्रीतिविषादात्मकाः प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थाः
अन्योन्याभिभवाश्रयजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः
prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthāḥ
anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca guṇāḥ
- 13
सत्त्वं लघु प्रकाशकम् इष्टम् उपष्टम्भकं चलं च रजः
गुरु वरणकम् एव तमः प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः
sattvaṃ laghu prakāśakam iṣṭam upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ
guru varaṇakam eva tamaḥ pradīpavaccārthato vṛttiḥ
- 14
अविवेक्यादि हि सिद्धं त्रैगुण्यात्तद्विपर्ययाभावात्
कारणगुणात्मकत्वात्कार्यस्याव्यक्तम् अपि सिद्धम्
avivekyādi hi siddhaṃ traiguṇyāttadviparyayābhāvāt
kāraṇaguṇātmakatvātkāryasyāvyaktam api siddham
- 15
भेदानां परिमाणात्समन्वयाच्छक्तितः प्रवृत्तेश्च
कारणकार्यविभागाद् अविभागाद्वैश्वरूपस्य
bhedānāṃ parimāṇātsamanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca
kāraṇakāryavibhāgād avibhāgādvaiśvarūpasya
- 16
कारणम् अस्त्यव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्च
परिणामतः सलिलवत्प्रतिप्रतिगुणाश्रयविशेषात्
kāraṇam astyavyaktaṃ pravartate triguṇataḥ samudayācca
pariṇāmataḥ salilavatpratipratiguṇāśrayaviśeṣāt
- 17
संघातपरार्थत्वात्त्रिगुणादिविपर्ययाद् अधिष्ठानात्
पुरुषो ऽस्ति भोक्तृभावात्कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च
saṃghātaparārthatvāttriguṇādiviparyayād adhiṣṭhānāt
puruṣo 'sti bhoktṛbhāvātkaivalyārthaṃ pravṛtteśca
- 18
जननमरणकरणानां प्रतिनियमाद् अयुगपत्प्रवृत्तेश्च
पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्चैव
jananamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamād ayugapatpravṛtteśca
puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayāccaiva
- 19
तस्माच्च विपर्यासात्सिद्धं साक्षित्वम् अस्य पुरुषस्य
कैवल्यम्माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वम् अकर्तृभावश्च
tasmācca viparyāsātsiddhaṃ sākṣitvam asya puruṣasya
kaivalyammādhyasthyaṃ draṣṭṛtvam akartṛbhāvaśca
- 20
तस्मात्तत्संयोगाद् अचेतनं चेतनावद् इव लिङ्गं
गुणकर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्युदासीनः
tasmāttatsaṃyogād acetanaṃ cetanāvad iva liṅgaṃ
guṇakartṛtve ca tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ
- 21
पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य
पङ्ग्वन्धवद् उभयोर् अपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya
paṅgvandhavad ubhayor api saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ
- 22
प्रकृतेर्महांस्ततो ऽहंकारस्तस्माद्गणश्च षोडशकः
तस्माद् अपि षोडशकात्पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि
prakṛtermahāṃstato 'haṃkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ
tasmād api ṣoḍaśakātpañcabhyaḥ pañca bhūtāni
- 23
अध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम्
सात्त्विकम् एतद्रूपं तामसम् अस्माद्विपर्यस्तम्
adhyavasāyo buddhirdharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam
sāttvikam etadrūpaṃ tāmasam asmādviparyastam
- 24
अभिमानो ऽहंकारस्तस्माद्द्विविधः प्रवर्तते सर्गः
एकादशकश्च गणस्तन्मात्रः पञ्चकश्चैव
abhimāno 'haṃkārastasmāddvividhaḥ pravartate sargaḥ
ekādaśakaśca gaṇastanmātraḥ pañcakaścaiva
- 25
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहंकारात्
भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसाद् उभयं
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṃkārāt
bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastaijasād ubhayaṃ
- 26
बुद्धीन्द्रियाणि चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि
वाक्पाणिपादपायूपस्थान्कर्मेन्द्रियान्याहुः
buddhīndriyāṇi cakṣuḥśrotraghrāṇarasanatvagākhyāni
vākpāṇipādapāyūpasthānkarmendriyānyāhuḥ
- 27
उभयात्मकम् अत्र मनः संकल्पकम् इन्द्रियं च साधर्म्यात्
गुणपरिणामविशेषान्नानात्वम्बाह्यभेदाच्च
ubhayātmakam atra manaḥ saṃkalpakam indriyaṃ ca sādharmyāt
guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvambāhyabhedācca
- 28
शब्दादिषु पञ्चानाम् आलोचनमात्रम् इष्यते वृत्तिः
वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम्
śabdādiṣu pañcānām ālocanamātram iṣyate vṛttiḥ
vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānām
- 29
स्वालक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या
सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च
svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasya saiṣā bhavatyasāmānyā
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca
- 30
युगपच्चतुष्टयस्य तु वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा
दृष्टे तथाप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः
yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā
dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ

