Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    इत्येष परिसमाप्तौ निर्देशे च

    प्रकृतिकृतौ प्रकृतिकरणे प्रकृतिक्रियायाम्

    य आरम्भो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः प्रकृतेर्महान्महतो ऽहंकारस्तस्मात्तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि तन्मात्रेभ्यः पञ्च महाभूतानीत्येषः

    प्रतिपुरुषविमोक्षार्थम्

    पुरुषं पुरुषं प्रति

    देवमनुष्यतिर्यग्भावं गतानां विमोक्षार्थम् आरम्भः

    कथम्

    स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः

    यथा कश्चित्स्वार्थं त्यक्त्वा मित्रकार्याणि करोत्येवं प्रधानम्

    पुरुषो ऽत्र प्रधानस्य न किंचित्प्रत्युपकारं करोति

    स्वार्थ इव न च स्वार्थः परार्थ एव

    अर्थः शब्दादिविषयोपलब्धिर्गुणपुरुषान्तरोपलब्धिश्च

    त्रिषु लोकेषु शब्दादिविषयैः पुरुषा योजयितव्या अन्ते मोक्षेणेति प्रधानस्य प्रवृत्तिः

    तथा चोक्तं कुम्भवत्प्रधानं पुरुषार्थं कृत्वा निवर्तत इति

    अत्रोच्यते

    अचेतनं प्रधानं चेतनः पुरुष इति

    मया त्रिषु लोकेषु शब्दादिभिर्विषयैः पुरुषो योज्यो ऽन्ते मोक्षः कर्तव्य इति

    कथं चेतनवत्प्रवृत्तिः

    सत्यं किंत्वचेतानानाम् अपि प्रवृत्तिर्दृष्टा निवृत्तिश्च

    यस्माद् इत्याह

    ityeṣa parisamāptau nirdeśe ca

    prakṛtikṛtau prakṛtikaraṇe prakṛtikriyāyām

    ya ārambho mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ prakṛtermahānmahato 'haṃkārastasmāttanmātrāṇyekādaśendriyāṇi tanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtānītyeṣaḥ

    pratipuruṣavimokṣārtham

    puruṣaṃ puruṣaṃ prati

    devamanuṣyatiryagbhāvaṃ gatānāṃ vimokṣārtham ārambhaḥ

    katham

    svārtha iva parārtha ārambhaḥ

    yathā kaścitsvārthaṃ tyaktvā mitrakāryāṇi karotyevaṃ pradhānam

    puruṣo 'tra pradhānasya na kiṃcitpratyupakāraṃ karoti

    svārtha iva na ca svārthaḥ parārtha eva

    arthaḥ śabdādiviṣayopalabdhirguṇapuruṣāntaropalabdhiśca

    triṣu lokeṣu śabdādiviṣayaiḥ puruṣā yojayitavyā ante mokṣeṇeti pradhānasya pravṛttiḥ

    tathā coktaṃ kumbhavatpradhānaṃ puruṣārthaṃ kṛtvā nivartata iti

    atrocyate

    acetanaṃ pradhānaṃ cetanaḥ puruṣa iti

    mayā triṣu lokeṣu śabdādibhirviṣayaiḥ puruṣo yojyo 'nte mokṣaḥ kartavya iti

    kathaṃ cetanavatpravṛttiḥ

    satyaṃ kiṃtvacetānānām api pravṛttirdṛṣṭā nivṛttiśca

    yasmād ityāha