1 shloka
- 1
इत्येष परिसमाप्तौ निर्देशे च
प्रकृतिकृतौ प्रकृतिकरणे प्रकृतिक्रियायाम्
य आरम्भो महदादिविशेषभूतपर्यन्तः प्रकृतेर्महान्महतो ऽहंकारस्तस्मात्तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि तन्मात्रेभ्यः पञ्च महाभूतानीत्येषः
प्रतिपुरुषविमोक्षार्थम्
पुरुषं पुरुषं प्रति
देवमनुष्यतिर्यग्भावं गतानां विमोक्षार्थम् आरम्भः
कथम्
स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः
यथा कश्चित्स्वार्थं त्यक्त्वा मित्रकार्याणि करोत्येवं प्रधानम्
पुरुषो ऽत्र प्रधानस्य न किंचित्प्रत्युपकारं करोति
स्वार्थ इव न च स्वार्थः परार्थ एव
अर्थः शब्दादिविषयोपलब्धिर्गुणपुरुषान्तरोपलब्धिश्च
त्रिषु लोकेषु शब्दादिविषयैः पुरुषा योजयितव्या अन्ते मोक्षेणेति प्रधानस्य प्रवृत्तिः
तथा चोक्तं कुम्भवत्प्रधानं पुरुषार्थं कृत्वा निवर्तत इति
अत्रोच्यते
अचेतनं प्रधानं चेतनः पुरुष इति
मया त्रिषु लोकेषु शब्दादिभिर्विषयैः पुरुषो योज्यो ऽन्ते मोक्षः कर्तव्य इति
कथं चेतनवत्प्रवृत्तिः
सत्यं किंत्वचेतानानाम् अपि प्रवृत्तिर्दृष्टा निवृत्तिश्च
यस्माद् इत्याह
ityeṣa parisamāptau nirdeśe ca
prakṛtikṛtau prakṛtikaraṇe prakṛtikriyāyām
ya ārambho mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ prakṛtermahānmahato 'haṃkārastasmāttanmātrāṇyekādaśendriyāṇi tanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtānītyeṣaḥ
pratipuruṣavimokṣārtham
puruṣaṃ puruṣaṃ prati
devamanuṣyatiryagbhāvaṃ gatānāṃ vimokṣārtham ārambhaḥ
katham
svārtha iva parārtha ārambhaḥ
yathā kaścitsvārthaṃ tyaktvā mitrakāryāṇi karotyevaṃ pradhānam
puruṣo 'tra pradhānasya na kiṃcitpratyupakāraṃ karoti
svārtha iva na ca svārthaḥ parārtha eva
arthaḥ śabdādiviṣayopalabdhirguṇapuruṣāntaropalabdhiśca
triṣu lokeṣu śabdādiviṣayaiḥ puruṣā yojayitavyā ante mokṣeṇeti pradhānasya pravṛttiḥ
tathā coktaṃ kumbhavatpradhānaṃ puruṣārthaṃ kṛtvā nivartata iti
atrocyate
acetanaṃ pradhānaṃ cetanaḥ puruṣa iti
mayā triṣu lokeṣu śabdādibhirviṣayaiḥ puruṣo yojyo 'nte mokṣaḥ kartavya iti
kathaṃ cetanavatpravṛttiḥ
satyaṃ kiṃtvacetānānām api pravṛttirdṛṣṭā nivṛttiśca
yasmād ityāha

