Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    ऊहः

    यथा कश्चिन्नित्यम् ऊहते

    किम् इह सत्यं किं परं किं नैःश्रेयसं किं कृत्वा कृतार्थः स्याम् इति चिन्तयतो ज्ञानम् उत्पद्यते

    प्रधानाद् अन्य एव पुरुष इत्यन्या बुद्धिर् अन्यो ऽहंकारो ऽन्यानि तन्मात्राणीन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानीति

    एवं तत्त्वज्ञानम् उत्पद्यते येन मोक्षो भवति

    एषोहाख्या प्रथमा सिद्धिः

    तथा शब्दज्ञानात्प्रधानपुरुषबुद्ध्यहंकारतन्मात्रेन्द्रियपञ्चमहाभूतविषयं ज्ञानं भवति ततो मोक्ष इति

    एषा शब्दाख्या सिद्धिः

    अध्ययनाद्वेदादिशास्त्राध्ययनात्पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानं प्राप्य मोक्षं याति

    इत्येषा तृतीया सिद्धिः

    दुःखविघातत्रयम्

    आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदुःखत्रयविघाताय गुरुं समुपगम्य तत उपदेशान्मोक्षं याति

    एषा चतुर्थी सिद्धिः

    एषैव दुःखत्रयभेदात्त्रिधा कल्पनीयेति षट्सिद्धयः

    तथा सुहृत्प्राप्तिः

    यथा कश्चित्सुहृज्ज्ञानम् अधिगम्य मोक्षं गच्छत्येषा सप्तमी सिद्धिः

    दानम्

    यथा कश्चिद्भगवतां प्रत्याश्रयौषधित्रिदण्डकुण्डिकादीनां ग्रासाच्छादनादीनां च दानेनोपकृत्य तेभ्यो ज्ञानम् अवाप्य मोक्षं याति

    एषाष्टमी सिद्धिः

    आसाम् अष्टानां सिद्धीनां शास्त्रान्तरे संज्ञाः कृतास्तारं सुतारं तारतारं प्रमोदं प्रमुदितं प्रमोदमानं रम्यकं सदाप्रमुदितम् इति

    आसां विपर्ययाद्बुद्धेर्वधा ये विपरीतास्ते ऽशक्तौ निक्षिप्ताः

    यथातारम् असुतारम् अतारतारम् इत्यादि द्रष्टव्यम्

    अशक्तिभेदा अष्टाविंशतिर् उक्ताः

    ते सह बुद्धिवधैर् एकादशेन्द्रियवधा इति

    तत्र तुष्टिविपर्यया नव सिद्धीनां विपर्यया अष्टावेवम् एते सप्तदशबुद्धिवधाः

    एतैः सहेन्द्रियवधा अष्टाविंशतिर् अशक्तिभेदाः पश्चात्कथिता इति

    विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धीनाम् एवोद्देशो निर्देशश्च कृत इति

    किंचान्यत्सिद्धेः पूर्वो ऽङ्कुशस्त्रिविधः

    सिद्धेः पूर्वा या विपर्ययाशक्तितुष्टयस्ता एव सिद्धेर् अङ्कुशस्तद्भेदाद् एव त्रिविधः

    यथा हस्ती गृहीताङ्कुशेन वशो भवत्येवं विपर्ययाशक्तितुष्टिभिर्गृहीतो लोको ऽज्ञानं प्राप्नोति

    तस्माद् एताः परित्यज्य सिद्धिः सेव्या

    ससिद्धेस्तत्त्वज्ञानम् उत्पद्यते तस्मान्मोक्ष इति

    अथ यद् उक्तं भावैर् अधिवसितं लिङ्गं तत्र भावा धर्मादयो ऽष्टावुक्ता बुद्धिपरिणामा विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धिपरिणताः

    स भावाख्यः प्रत्ययसर्गः

    लिङ्गं च तन्मात्रसर्गश्चतुर्दशभूतपर्यन्तम् उक्तः

    तत्रैकेनैव सर्गेण पुरुषार्थसिद्धौ किम् उभयविधसर्गेणेति

    अत आह

    ūhaḥ

    yathā kaścinnityam ūhate

    kim iha satyaṃ kiṃ paraṃ kiṃ naiḥśreyasaṃ kiṃ kṛtvā kṛtārthaḥ syām iti cintayato jñānam utpadyate

    pradhānād anya eva puruṣa ityanyā buddhir anyo 'haṃkāro 'nyāni tanmātrāṇīndriyāṇi pañca mahābhūtānīti

    evaṃ tattvajñānam utpadyate yena mokṣo bhavati

    eṣohākhyā prathamā siddhiḥ

    tathā śabdajñānātpradhānapuruṣabuddhyahaṃkāratanmātrendriyapañcamahābhūtaviṣayaṃ jñānaṃ bhavati tato mokṣa iti

    eṣā śabdākhyā siddhiḥ

    adhyayanādvedādiśāstrādhyayanātpañcaviṃśatitattvajñānaṃ prāpya mokṣaṃ yāti

    ityeṣā tṛtīyā siddhiḥ

    duḥkhavighātatrayam

    ādhyātmikādhibhautikādhidaivikaduḥkhatrayavighātāya guruṃ samupagamya tata upadeśānmokṣaṃ yāti

    eṣā caturthī siddhiḥ

    eṣaiva duḥkhatrayabhedāttridhā kalpanīyeti ṣaṭsiddhayaḥ

    tathā suhṛtprāptiḥ

    yathā kaścitsuhṛjjñānam adhigamya mokṣaṃ gacchatyeṣā saptamī siddhiḥ

    dānam

    yathā kaścidbhagavatāṃ pratyāśrayauṣadhitridaṇḍakuṇḍikādīnāṃ grāsācchādanādīnāṃ ca dānenopakṛtya tebhyo jñānam avāpya mokṣaṃ yāti

    eṣāṣṭamī siddhiḥ

    āsām aṣṭānāṃ siddhīnāṃ śāstrāntare saṃjñāḥ kṛtāstāraṃ sutāraṃ tāratāraṃ pramodaṃ pramuditaṃ pramodamānaṃ ramyakaṃ sadāpramuditam iti

    āsāṃ viparyayādbuddhervadhā ye viparītāste 'śaktau nikṣiptāḥ

    yathātāram asutāram atāratāram ityādi draṣṭavyam

    aśaktibhedā aṣṭāviṃśatir uktāḥ

    te saha buddhivadhair ekādaśendriyavadhā iti

    tatra tuṣṭiviparyayā nava siddhīnāṃ viparyayā aṣṭāvevam ete saptadaśabuddhivadhāḥ

    etaiḥ sahendriyavadhā aṣṭāviṃśatir aśaktibhedāḥ paścātkathitā iti

    viparyayāśaktituṣṭisiddhīnām evoddeśo nirdeśaśca kṛta iti

    kiṃcānyatsiddheḥ pūrvo 'ṅkuśastrividhaḥ

    siddheḥ pūrvā yā viparyayāśaktituṣṭayastā eva siddher aṅkuśastadbhedād eva trividhaḥ

    yathā hastī gṛhītāṅkuśena vaśo bhavatyevaṃ viparyayāśaktituṣṭibhirgṛhīto loko 'jñānaṃ prāpnoti

    tasmād etāḥ parityajya siddhiḥ sevyā

    sasiddhestattvajñānam utpadyate tasmānmokṣa iti

    atha yad uktaṃ bhāvair adhivasitaṃ liṅgaṃ tatra bhāvā dharmādayo 'ṣṭāvuktā buddhipariṇāmā viparyayāśaktituṣṭisiddhipariṇatāḥ

    sa bhāvākhyaḥ pratyayasargaḥ

    liṅgaṃ ca tanmātrasargaścaturdaśabhūtaparyantam uktaḥ

    tatraikenaiva sargeṇa puruṣārthasiddhau kim ubhayavidhasargeṇeti

    ata āha