Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    आध्यात्मिकाश्चतस्रस्तुष्टयः

    अध्यात्मनि भवा आध्यात्मिकास्ताश्च प्रकृत्युपादानकालभाग्याख्याः

    तत्र प्रकृत्याख्याः

    यथा कश्चित्प्रकृतिं वेत्ति तस्याः सगुणत्वनिर्गुणत्वं च

    तेन तत्त्वं तत्कार्यं विज्ञायैव केवलं तुष्टस्तस्य नास्ति मोक्षः

    एषा प्रकृत्याख्या

    उपादानाख्या

    यथा कश्चिद् अविज्ञायैव तत्त्वान्युपादानग्रहणं करोति त्रिदण्डकमण्डलुविविदिकाभ्यो मोक्ष इति तस्यापि नास्ति मोक्ष इति

    एषोपादानाख्या

    तथा कालाख्या

    कालेन मोक्षो भविष्यतीति किं तत्त्वाभ्यासेनेत्येष कालाख्या तुष्टिः

    तस्य नास्ति मोक्ष इति

    तथा भाग्याख्या

    भाग्येनैव मोक्षो भविष्यतीति भाग्याख्या

    चतुर्धा तुष्टिर् इति

    बाह्या विषयोपरमाच्च पञ्च

    बाह्यास्तुष्टयः पञ्चविषयोपरमात्

    शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेभ्य उपरतो ऽर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादर्शनात्

    वृद्धिनिमित्तं पशुपाल्यवाणिज्यप्रतिग्रहसेवाः कार्या एतद् अर्जनं दुःखम्

    अर्जितानां रक्षणे दुःखम्

    उपभोगात्क्षीयत इति क्षयदुःखम्

    तथा विषयोपभोगसङ्गे कृते नास्तीन्द्रियाणाम् उपशम इति सङ्गदोषः

    तथा नानुपहत्य भूतान्युपभोग इति हिंसादोषः

    एवम् अर्जनादिदोषदर्शनात्पञ्चविषयोपरमात्पञ्च तुष्टयः

    एवम् आध्यात्मिकबाह्यभेदान्नव तुष्टयः

    तासां नामानि शास्त्रान्तरे प्रोक्तान्यंभः सलिलम् ओघो वृष्टिः सुतमः पारं सुनेत्रं नारीकम् अनुत्तमाम्भसिकम् इति

    आसां तुष्टीनां विपरीता अशक्तिभेदाद्बुद्धिवधा भवन्ति

    तद्यथानम्भो ऽसलिलम् अनोघ इत्यादिवैपरीत्याद्बुद्धिवधा इति

    सिद्धिर् उच्यते

    ādhyātmikāścatasrastuṣṭayaḥ

    adhyātmani bhavā ādhyātmikāstāśca prakṛtyupādānakālabhāgyākhyāḥ

    tatra prakṛtyākhyāḥ

    yathā kaścitprakṛtiṃ vetti tasyāḥ saguṇatvanirguṇatvaṃ ca

    tena tattvaṃ tatkāryaṃ vijñāyaiva kevalaṃ tuṣṭastasya nāsti mokṣaḥ

    eṣā prakṛtyākhyā

    upādānākhyā

    yathā kaścid avijñāyaiva tattvānyupādānagrahaṇaṃ karoti tridaṇḍakamaṇḍaluvividikābhyo mokṣa iti tasyāpi nāsti mokṣa iti

    eṣopādānākhyā

    tathā kālākhyā

    kālena mokṣo bhaviṣyatīti kiṃ tattvābhyāsenetyeṣa kālākhyā tuṣṭiḥ

    tasya nāsti mokṣa iti

    tathā bhāgyākhyā

    bhāgyenaiva mokṣo bhaviṣyatīti bhāgyākhyā

    caturdhā tuṣṭir iti

    bāhyā viṣayoparamācca pañca

    bāhyāstuṣṭayaḥ pañcaviṣayoparamāt

    śabdasparśarūparasagandhebhya uparato 'rjanarakṣaṇakṣayasaṅgahiṃsādarśanāt

    vṛddhinimittaṃ paśupālyavāṇijyapratigrahasevāḥ kāryā etad arjanaṃ duḥkham

    arjitānāṃ rakṣaṇe duḥkham

    upabhogātkṣīyata iti kṣayaduḥkham

    tathā viṣayopabhogasaṅge kṛte nāstīndriyāṇām upaśama iti saṅgadoṣaḥ

    tathā nānupahatya bhūtānyupabhoga iti hiṃsādoṣaḥ

    evam arjanādidoṣadarśanātpañcaviṣayoparamātpañca tuṣṭayaḥ

    evam ādhyātmikabāhyabhedānnava tuṣṭayaḥ

    tāsāṃ nāmāni śāstrāntare proktānyaṃbhaḥ salilam ogho vṛṣṭiḥ sutamaḥ pāraṃ sunetraṃ nārīkam anuttamāmbhasikam iti

    āsāṃ tuṣṭīnāṃ viparītā aśaktibhedādbuddhivadhā bhavanti

    tadyathānambho 'salilam anogha ityādivaiparītyādbuddhivadhā iti

    siddhir ucyate