Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    यथैष षोडशविधो निमित्तनैमित्तिकभेदो व्याख्यात एष प्रत्ययसर्ग उच्यते

    प्रत्ययो बुद्धिर् इत्युक्तो ऽध्यवसायो बुद्धिर्धर्मो ज्ञानम् इत्यादि

    स च प्रत्ययसर्गश्चतुर्धा भिद्यते विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यभेदात्

    तत्र संशयो ऽज्ञानं विपर्ययः

    यथा कस्यचित्स्थाणुदर्शने स्थाणुर् अयं पुरुषो वेति संशयः

    अशक्तिः

    यथा तम् एव स्थाणुं सम्यग्दृष्ट्वा संशयं छेत्तुं न शक्नोतीत्यशक्तिः

    एवं तृतीयस्तुष्ट्याख्यः

    यथा तम् एव स्थाणुं ज्ञातुं संशयितुं वा नेच्छति

    किम् अनेनास्माकम् इत्येषा तुष्टिः

    चतुर्थः सिद्ध्याख्यः

    यथानन्दितेन्द्रियः स्थाणुम् आरूढां वल्लिं पश्यति शकुनिं वा

    तस्य सिद्धिर्भवति स्थाणुर् अयम् इति

    एवम् अस्य चतुर्विधस्य प्रत्ययसर्गस्य गुणवैषम्यविमर्देन तस्य भेदास्तु पञ्चाशत्

    यो ऽयं सत्त्वरजस्तमोगुणानां वैषम्यो विमर्दस्तेन तस्य प्रत्ययसर्गस्य पञ्चाशद्भेदा भवन्ति

    तथा क्वापि सत्त्वम् उत्कटं भवति रजस्तमसी उदासीने क्वापि रजः क्वापि तम इति

    भेदाः कथ्यन्ते

    yathaiṣa ṣoḍaśavidho nimittanaimittikabhedo vyākhyāta eṣa pratyayasarga ucyate

    pratyayo buddhir ityukto 'dhyavasāyo buddhirdharmo jñānam ityādi

    sa ca pratyayasargaścaturdhā bhidyate viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyabhedāt

    tatra saṃśayo 'jñānaṃ viparyayaḥ

    yathā kasyacitsthāṇudarśane sthāṇur ayaṃ puruṣo veti saṃśayaḥ

    aśaktiḥ

    yathā tam eva sthāṇuṃ samyagdṛṣṭvā saṃśayaṃ chettuṃ na śaknotītyaśaktiḥ

    evaṃ tṛtīyastuṣṭyākhyaḥ

    yathā tam eva sthāṇuṃ jñātuṃ saṃśayituṃ vā necchati

    kim anenāsmākam ityeṣā tuṣṭiḥ

    caturthaḥ siddhyākhyaḥ

    yathānanditendriyaḥ sthāṇum ārūḍhāṃ valliṃ paśyati śakuniṃ vā

    tasya siddhirbhavati sthāṇur ayam iti

    evam asya caturvidhasya pratyayasargasya guṇavaiṣamyavimardena tasya bhedāstu pañcāśat

    yo 'yaṃ sattvarajastamoguṇānāṃ vaiṣamyo vimardastena tasya pratyayasargasya pañcāśadbhedā bhavanti

    tathā kvāpi sattvam utkaṭaṃ bhavati rajastamasī udāsīne kvāpi rajaḥ kvāpi tama iti

    bhedāḥ kathyante