Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    पुरुषार्थः कर्तव्य इति प्रधानं प्रवर्तते

    स च द्विविधः शब्दाद्युपलब्धिलक्षणो गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणश्च

    शब्दाद्युपलब्धिर्ब्रह्मादिलोकेषु गन्धादिभोगावाप्तिः

    गुणपुरुषान्तरोपलब्धिर्मोक्ष इति

    तस्माद् उक्तं पुरुषार्थहेतुकम् इदं सूक्ष्मशरीरं प्रवर्तत इति

    निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन निमित्तं धर्मादि

    नैमित्तिकम् ऊर्ध्वगमनादि पुरस्ताद् एव वक्ष्यामः

    प्रसङ्गेन प्रसक्त्या

    प्रकृतेः प्रधानस्य विभुत्वयोगात्

    यथा राजा स्वराष्ट्रे विभुत्वाद्यद्यद् इच्छति तत्तत्करोतीति तथा प्रकृतेः सर्वत्र विभुत्वयोगान्निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन व्यवतिष्ठते

    पृथक्पृथग्देहधारणे लिङ्गस्य व्यवस्थां करोति

    लिङ्गं सूक्ष्मैः परमाणुभिस्तन्मात्रैरुपचितं शरीरं त्रयोदशविधकरणोपेतं मानुषदेवतिर्यग्योनिषु व्यवतिष्ठते

    कथम्

    नटवत्

    यथा नटः पटान्तरेण प्रविश्य देवो भूत्वा निर्गच्छति पुनर्मानुषः पुनर्विदूषक एवं लिङ्गं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेनोदरान्तः प्रविश्य हस्ती स्त्री पुमान्भवति

    भावैर् अधिवासितं लिङ्गं संसरतीत्युक्तम्

    तत्के भावा इत्याह

    puruṣārthaḥ kartavya iti pradhānaṃ pravartate

    sa ca dvividhaḥ śabdādyupalabdhilakṣaṇo guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaśca

    śabdādyupalabdhirbrahmādilokeṣu gandhādibhogāvāptiḥ

    guṇapuruṣāntaropalabdhirmokṣa iti

    tasmād uktaṃ puruṣārthahetukam idaṃ sūkṣmaśarīraṃ pravartata iti

    nimittanaimittikaprasaṅgena nimittaṃ dharmādi

    naimittikam ūrdhvagamanādi purastād eva vakṣyāmaḥ

    prasaṅgena prasaktyā

    prakṛteḥ pradhānasya vibhutvayogāt

    yathā rājā svarāṣṭre vibhutvādyadyad icchati tattatkarotīti tathā prakṛteḥ sarvatra vibhutvayogānnimittanaimittikaprasaṅgena vyavatiṣṭhate

    pṛthakpṛthagdehadhāraṇe liṅgasya vyavasthāṃ karoti

    liṅgaṃ sūkṣmaiḥ paramāṇubhistanmātrairupacitaṃ śarīraṃ trayodaśavidhakaraṇopetaṃ mānuṣadevatiryagyoniṣu vyavatiṣṭhate

    katham

    naṭavat

    yathā naṭaḥ paṭāntareṇa praviśya devo bhūtvā nirgacchati punarmānuṣaḥ punarvidūṣaka evaṃ liṅgaṃ nimittanaimittikaprasaṅgenodarāntaḥ praviśya hastī strī pumānbhavati

    bhāvair adhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsaratītyuktam

    tatke bhāvā ityāha