Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    अन्तःकरणम् इति बुद्ध्यहंकारमनांसि त्रिविधं महदादिभेदात्

    दशधा बाह्यं च

    बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च दशविधम् एतत्करणं बाह्यम्

    तत्त्रयस्य विषयाख्यं बुद्ध्यहंकारमनसां भोग्यम्

    सांप्रतकालं श्रोत्रं वर्तमानम् एव शब्दं शृणोति नातीतं न च भविष्यन्तं चक्षुरपि वर्तमानं रूपं पश्यति नातीतं नानागतं त्वग्वर्तमानं स्पर्शं जिह्वा वर्तमानं रसं नासिका वर्तमानं गन्धं नातीतानागतं चेति

    एवं कर्मेन्द्रियाणि वाग्वर्तमानं शब्दम् उच्चारयति नातीतं नानागतं च

    पाणी वर्तमानं घटम् आददाते नातीतम् अनागतं च

    पादौ वर्तमानं पन्थानं विहरतो नातीतं नाप्यनागतम्

    पायूपस्थौ च वर्तमानावुत्सर्गानन्दौ कुरुतो नातीतौ नानागतौ

    एवं बाह्यं करणं सांप्रतकालम् उक्तम्

    त्रिकालम् आभ्यन्तरं करणम्

    बुद्ध्यहंकारमनांसि त्रिकालविषयाणि बुद्धिर्वर्तमानं घटं बुध्यते ऽतीतम् अनागतं चेति

    अहंकारो वर्तमाने ऽभिमानं करोत्यतीते ऽनागते च

    तथा मनो वर्तमाने संकल्पं कुरुते ऽतीते ऽनागते च

    एवं त्रिकालम् आभ्यन्तरं करणम् इति

    इदानीम् इन्द्रियाणि कति सविशेषं विषयं गृह्णन्ति कानि निर्विशेषम् इति तद् उच्यते

    antaḥkaraṇam iti buddhyahaṃkāramanāṃsi trividhaṃ mahadādibhedāt

    daśadhā bāhyaṃ ca

    buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañca daśavidham etatkaraṇaṃ bāhyam

    tattrayasya viṣayākhyaṃ buddhyahaṃkāramanasāṃ bhogyam

    sāṃpratakālaṃ śrotraṃ vartamānam eva śabdaṃ śṛṇoti nātītaṃ na ca bhaviṣyantaṃ cakṣurapi vartamānaṃ rūpaṃ paśyati nātītaṃ nānāgataṃ tvagvartamānaṃ sparśaṃ jihvā vartamānaṃ rasaṃ nāsikā vartamānaṃ gandhaṃ nātītānāgataṃ ceti

    evaṃ karmendriyāṇi vāgvartamānaṃ śabdam uccārayati nātītaṃ nānāgataṃ ca

    pāṇī vartamānaṃ ghaṭam ādadāte nātītam anāgataṃ ca

    pādau vartamānaṃ panthānaṃ viharato nātītaṃ nāpyanāgatam

    pāyūpasthau ca vartamānāvutsargānandau kuruto nātītau nānāgatau

    evaṃ bāhyaṃ karaṇaṃ sāṃpratakālam uktam

    trikālam ābhyantaraṃ karaṇam

    buddhyahaṃkāramanāṃsi trikālaviṣayāṇi buddhirvartamānaṃ ghaṭaṃ budhyate 'tītam anāgataṃ ceti

    ahaṃkāro vartamāne 'bhimānaṃ karotyatīte 'nāgate ca

    tathā mano vartamāne saṃkalpaṃ kurute 'tīte 'nāgate ca

    evaṃ trikālam ābhyantaraṃ karaṇam iti

    idānīm indriyāṇi kati saviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti kāni nirviśeṣam iti tad ucyate