Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    मूलप्रकृतिः प्रधानं प्रकृतिविकृतिसप्तकस्य मूलभूतत्वात्

    मूलं च सा प्रकृतिश्च मूलप्रकृतिः

    अविकृतिः

    अन्यस्मान्नोत्पद्यते तेन प्रकृतिः कस्यचिद्विकारो न भवति

    महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त

    महान्बुद्धिः

    बुद्ध्याद्याः सप्त बुद्धिर् अहंकारः पञ्च तन्मात्राणि

    एताः सप्त प्रकृतिविकृतयः

    तद्यथा प्रधानाद्बुद्धिर् उत्पद्यते तेन विकृतिः प्रधानस्य विकार इति सैवाहंकारम् उत्पादयत्यतः प्रकृतिः

    अहंकारो ऽपि बुद्धेर् उत्पद्यत इति विकृतिः

    स च पञ्च तन्मात्राण्युत्पादयतीति प्रकृतिः

    तत्र शब्दतन्मात्रम् अहंकाराद् उत्पद्यत इति विकृतिः

    तस्माद् आकाशम् उत्पद्यत इति प्रकृतिः

    तथा स्पर्शतन्मात्रम् अहंकाराद् उत्पद्यत इति विकृतिः

    तद् एवं वायुम् उत्पादयतीति प्रकृतिः

    गन्धतन्मात्रम् अहंकाराद् उत्पद्यत इति विकृतिः

    तद् एवं पृथिवीम् उत्पादयतीति प्रकृतिः

    रूपतन्मात्रम् अहंकाराद् उत्पद्यत इति विकृतिः

    तद् एवं तेज उत्पादयतीति प्रकृतिः

    रसतन्मात्रम् अहंकाराद् उत्पद्यत इति विकृतिः

    तद् एवम् अप उत्पादयतीति प्रकृतिः

    एवं महदाद्याः सप्त प्रकृतयो विकृतयश्च

    षोडशकश्च विकारः

    पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्येकादशं मनः पञ्च महाभूतान्येष षोडशको गणो विकृतिर् एव

    विकारो विकृतिः

    न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः

    एवम् एषाम्व्यक्ताव्यक्तज्ञानाम्त्रयाणाम्पदार्थानां कैः कियद्भिः प्रमाणैः केन कस्य वा प्रमाणेन सिद्धिर्भवति

    इह लोके प्रमेयवस्तु प्रमाणेन साध्यते

    यथा प्रस्थादिभिर्व्रीहयस्तुलया चन्दनादि

    तस्मात्प्रमाणम् अभिधेयम्

    mūlaprakṛtiḥ pradhānaṃ prakṛtivikṛtisaptakasya mūlabhūtatvāt

    mūlaṃ ca sā prakṛtiśca mūlaprakṛtiḥ

    avikṛtiḥ

    anyasmānnotpadyate tena prakṛtiḥ kasyacidvikāro na bhavati

    mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta

    mahānbuddhiḥ

    buddhyādyāḥ sapta buddhir ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi

    etāḥ sapta prakṛtivikṛtayaḥ

    tadyathā pradhānādbuddhir utpadyate tena vikṛtiḥ pradhānasya vikāra iti saivāhaṃkāram utpādayatyataḥ prakṛtiḥ

    ahaṃkāro 'pi buddher utpadyata iti vikṛtiḥ

    sa ca pañca tanmātrāṇyutpādayatīti prakṛtiḥ

    tatra śabdatanmātram ahaṃkārād utpadyata iti vikṛtiḥ

    tasmād ākāśam utpadyata iti prakṛtiḥ

    tathā sparśatanmātram ahaṃkārād utpadyata iti vikṛtiḥ

    tad evaṃ vāyum utpādayatīti prakṛtiḥ

    gandhatanmātram ahaṃkārād utpadyata iti vikṛtiḥ

    tad evaṃ pṛthivīm utpādayatīti prakṛtiḥ

    rūpatanmātram ahaṃkārād utpadyata iti vikṛtiḥ

    tad evaṃ teja utpādayatīti prakṛtiḥ

    rasatanmātram ahaṃkārād utpadyata iti vikṛtiḥ

    tad evam apa utpādayatīti prakṛtiḥ

    evaṃ mahadādyāḥ sapta prakṛtayo vikṛtayaśca

    ṣoḍaśakaśca vikāraḥ

    pañca buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇyekādaśaṃ manaḥ pañca mahābhūtānyeṣa ṣoḍaśako gaṇo vikṛtir eva

    vikāro vikṛtiḥ

    na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ

    evam eṣāmvyaktāvyaktajñānāmtrayāṇāmpadārthānāṃ kaiḥ kiyadbhiḥ pramāṇaiḥ kena kasya vā pramāṇena siddhirbhavati

    iha loke prameyavastu pramāṇena sādhyate

    yathā prasthādibhirvrīhayastulayā candanādi

    tasmātpramāṇam abhidheyam