Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    स्वलक्षणस्वभावा स्वालक्षण्या

    अध्यवसायो बुद्धिरिति लक्षणम् उक्तं सैव बुद्धिवृत्तिः

    तथाभिमानो ऽहंकार इत्यभिमानलक्षणो ऽभिमानवृत्तिश्च

    संकल्पकं मन इति लक्षणम् उक्तं तेन संकल्प एव मनसो वृत्तिः

    त्रयस्य बुद्ध्यहंकारमनसां स्वालक्षण्या वृत्तिः

    असामान्या या प्रागभिहिता बुद्धीन्द्रियाणां च वृत्तिः साप्यसामान्यैवेति

    इदानीं सामान्या वृत्तिर् आख्यायते

    सामान्यकरणवृत्तिः सामान्येन करणानां वृत्तिः

    प्राणाद्या वायवः पञ्च प्राणापानसमानोदानव्याना इति पञ्च वायवः सर्वेन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिः

    यतः प्राणो नाम वायुर्मुखनासिकान्तर्गोचरस्तस्य यत्स्पन्दनं कर्म तत्त्रयोदशविधस्यापि सामान्या वृत्तिः

    सति प्राणे यस्मात्करणानाम् आत्मलाभ इति प्राणो ऽपि पञ्जरशकुनिवत्सर्वस्य चलनं करोतीति

    प्राणनात्प्राण इत्युच्यते

    तथापनयनाद् अपानस्तत्र यत्स्पन्दनं तद् अपि सामान्यवृत्तिर् इन्द्रियस्य

    तथा समानो मध्यदेशवर्ती य आहारादीनां समं नयनात्समानो वायुस्तत्र यत्स्पन्दनं तत्सामान्यकरणवृत्तिः

    तथोर्ध्वारोहणाद् उत्कर्षाद् उन्नयनाद्वोदानो नाभिदेशमस्तकान्तर्गोचरस्तत्रोदाने यत्स्पन्दनं तत्सर्वेन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिः

    किंच शरीरव्याप्तिर् आभ्यन्तरविभागश्च येन क्रियते ऽसौ शरीरव्याप्त्याकाशवद्व्यानः

    तत्र यत्स्पन्दनं तत्करणजालस्य सामान्या वृत्तिर् इति

    एवम् एते पञ्च वायवः सामान्यकरणवृत्तिरिति व्याख्यातास्त्रयोदशविधस्यापि करणसामान्या वृत्तिर् इत्यर्थः

    svalakṣaṇasvabhāvā svālakṣaṇyā

    adhyavasāyo buddhiriti lakṣaṇam uktaṃ saiva buddhivṛttiḥ

    tathābhimāno 'haṃkāra ityabhimānalakṣaṇo 'bhimānavṛttiśca

    saṃkalpakaṃ mana iti lakṣaṇam uktaṃ tena saṃkalpa eva manaso vṛttiḥ

    trayasya buddhyahaṃkāramanasāṃ svālakṣaṇyā vṛttiḥ

    asāmānyā yā prāgabhihitā buddhīndriyāṇāṃ ca vṛttiḥ sāpyasāmānyaiveti

    idānīṃ sāmānyā vṛttir ākhyāyate

    sāmānyakaraṇavṛttiḥ sāmānyena karaṇānāṃ vṛttiḥ

    prāṇādyā vāyavaḥ pañca prāṇāpānasamānodānavyānā iti pañca vāyavaḥ sarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ

    yataḥ prāṇo nāma vāyurmukhanāsikāntargocarastasya yatspandanaṃ karma tattrayodaśavidhasyāpi sāmānyā vṛttiḥ

    sati prāṇe yasmātkaraṇānām ātmalābha iti prāṇo 'pi pañjaraśakunivatsarvasya calanaṃ karotīti

    prāṇanātprāṇa ityucyate

    tathāpanayanād apānastatra yatspandanaṃ tad api sāmānyavṛttir indriyasya

    tathā samāno madhyadeśavartī ya āhārādīnāṃ samaṃ nayanātsamāno vāyustatra yatspandanaṃ tatsāmānyakaraṇavṛttiḥ

    tathordhvārohaṇād utkarṣād unnayanādvodāno nābhideśamastakāntargocarastatrodāne yatspandanaṃ tatsarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ

    kiṃca śarīravyāptir ābhyantaravibhāgaśca yena kriyate 'sau śarīravyāptyākāśavadvyānaḥ

    tatra yatspandanaṃ tatkaraṇajālasya sāmānyā vṛttir iti

    evam ete pañca vāyavaḥ sāmānyakaraṇavṛttiriti vyākhyātāstrayodaśavidhasyāpi karaṇasāmānyā vṛttir ityarthaḥ