1 shloka
- 1
सत्त्वेनाभिभूते यदा रजस्तमसी अहंकारे भवतस्तदा सो ऽहंकारः सात्त्विकः
तस्य च पूर्वाचार्यैः संज्ञा कृता वैकृत इति
तस्माद्वैकृताद् अहंकाराद् एकादशक इन्द्रियगण उत्पद्यते
तस्मात्सात्त्विकानि विशुद्धानीन्द्रियाणि स्वविषयसमर्थानि
तस्माद् उच्यते सात्त्विक एकादशक इति
किं चान्यद्भूतादेस्तन्मात्रः स तामसः
तामसाभिभूते सत्त्वरजसी अहंकारे यदा भवतः सो ऽहंकारस्तामस उच्यते
तस्य पूर्वाचार्यकृता संज्ञा भूतादिः
तस्माद्भूतादेर् अहंकारात्तन्मात्रः पञ्चको गण उत्पद्यते
भूतानाम् आदिभूतस्तमोबहुलस्तेनोक्तः स तामस इति
तस्माद्भूतादेः पञ्चतन्मात्रको गणः
किं च तैजसाद् उभयम्
यदा रजसाभिभूते सत्त्वतमसी भवतस्तदा तस्मात्सो ऽहंकारस्तैजसम् इति संज्ञां लभते
तस्मात्तैजसाद् उभयम् उत्पद्यत उभयम् इत्येकादशो गणस्तन्मात्रः पञ्चकः
यो ऽयं सात्त्विको ऽहंकारो वैकृतिको वैकृतो भूत्वैकादशेन्द्रियाण्युत्पादयति स तैजसम् अहंकारं सहायं गृह्णाति
सात्त्विको निष्क्रियः स तैजसयुक्त इन्द्रियोत्पत्तौ समर्थः
तथा तामसो ऽहंकारो भूतादिसंज्ञितो निष्क्रियत्वात्तैजसेनाहंकारेण क्रियावता युक्तस्तन्मात्राण्युत्पादयति
तेनोक्तं तैजसाद् उभयम् इति
एवं तैजसेनाहंकारेणेन्द्रियाण्येकादश पञ्च तन्मात्राणि कृतानि भवन्ति
सात्त्विक एकादशक इत्युक्तः
यो वैकृतात्सात्त्विकाद् अहंकाराद् उत्पद्यते तस्य का संज्ञेत्याह
sattvenābhibhūte yadā rajastamasī ahaṃkāre bhavatastadā so 'haṃkāraḥ sāttvikaḥ
tasya ca pūrvācāryaiḥ saṃjñā kṛtā vaikṛta iti
tasmādvaikṛtād ahaṃkārād ekādaśaka indriyagaṇa utpadyate
tasmātsāttvikāni viśuddhānīndriyāṇi svaviṣayasamarthāni
tasmād ucyate sāttvika ekādaśaka iti
kiṃ cānyadbhūtādestanmātraḥ sa tāmasaḥ
tāmasābhibhūte sattvarajasī ahaṃkāre yadā bhavataḥ so 'haṃkārastāmasa ucyate
tasya pūrvācāryakṛtā saṃjñā bhūtādiḥ
tasmādbhūtāder ahaṃkārāttanmātraḥ pañcako gaṇa utpadyate
bhūtānām ādibhūtastamobahulastenoktaḥ sa tāmasa iti
tasmādbhūtādeḥ pañcatanmātrako gaṇaḥ
kiṃ ca taijasād ubhayam
yadā rajasābhibhūte sattvatamasī bhavatastadā tasmātso 'haṃkārastaijasam iti saṃjñāṃ labhate
tasmāttaijasād ubhayam utpadyata ubhayam ityekādaśo gaṇastanmātraḥ pañcakaḥ
yo 'yaṃ sāttviko 'haṃkāro vaikṛtiko vaikṛto bhūtvaikādaśendriyāṇyutpādayati sa taijasam ahaṃkāraṃ sahāyaṃ gṛhṇāti
sāttviko niṣkriyaḥ sa taijasayukta indriyotpattau samarthaḥ
tathā tāmaso 'haṃkāro bhūtādisaṃjñito niṣkriyatvāttaijasenāhaṃkāreṇa kriyāvatā yuktastanmātrāṇyutpādayati
tenoktaṃ taijasād ubhayam iti
evaṃ taijasenāhaṃkāreṇendriyāṇyekādaśa pañca tanmātrāṇi kṛtāni bhavanti
sāttvika ekādaśaka ityuktaḥ
yo vaikṛtātsāttvikād ahaṃkārād utpadyate tasya kā saṃjñetyāha

