1 shloka
- 1
अध्यवसायो बुद्धिलक्षणम्
अध्यवसानम् अध्यवसायः
यथा बीजे भविष्यद्वृत्तिको ऽङ्कुरस्तद्वद् अध्यवसायः
अयं घटो ऽयं पट इत्येवं सति या सा बुद्धिर् इति लक्ष्यते
सा च बुद्धिर् अष्टाङ्गिका सात्त्विकतामसरूपभेदात्
तत्र बुद्धेः सात्त्विकं रूपं चतुर्विधं भवति धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यं चेति
तत्र धर्मो नाम दयादानयमनियमलक्षणः
तत्र यमा नियमाश्च पातञ्जले ऽभिहिताः
अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः
शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः
ज्ञानं प्रकाशो ऽवगमो भानम् इति पर्यायाः
तच्च द्विविधं बाह्यम् आभ्यन्तरं चेति
तत्र बाह्यं नाम वेदाः शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तछन्दोज्योतिषाख्यषडङ्गसहिताः पुराणानि न्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि चेति
आभ्यन्तरं प्रकृतिपुरुषज्ञानम्
इयं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्थायं पुरुषः सिद्धो निर्गुणो व्यापी चेतन इति
तत्र बाह्यज्ञानेन लोकपङ्क्तिर्लोकानुराग इत्यर्थः
आभ्यन्तरेण ज्ञानेन मोक्ष इत्यर्थः
वैराग्यम् अपि द्विविधं बाह्यम् आभ्यन्तरं च
बाह्यं दृष्टविषयवैतृष्ण्यम् अर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादोषदर्शनाद्विरक्तस्य
आभ्यन्तरं प्रधानम् अप्यत्र स्वप्नेन्द्रजालसदृशम् इति विरक्तस्य मोक्षेप्सोर्यद् उत्पद्यते
तद् आभ्यन्तरं वैराग्यम्
ऐश्वर्यम् ईश्वरभावः
तच्चाष्टगुणम् अणिमा महिमा गरिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यम् ईशित्वं वशित्वं यत्रकामावसायित्वं चेति
अणोर्भावो ऽणिमा सूक्ष्मो भूत्वा जगति विचरतीति
महिमा महान्भूत्वा विचरतीति
लघिमा मृणालीतूलावयवाद् अपि लघुतया पुष्पकेसराग्रेष्वपि तिष्ठति
प्राप्तिर् अभिमतं वस्तु यत्र तत्रावस्थितं प्राप्नोति
प्राकाम्यं प्रकामतो यद् एवेच्छति तद् एव विदधाति
ईशित्वं प्रभुतया त्रैलोक्यम् अपीष्टे
वशित्वं सर्वं वशीभवति
यत्रकामावसायित्वं ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यत्र कामस्तत्रैवास्य स्वेच्छया स्थानासनविहारान् आचरतीति
चत्वार्येतानि बुद्धेः सात्त्विकानि रूपाणि
यदा सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते तदा पुमान्बुद्धिगुणान्धर्मादीन् आप्नोति
किं चान्यत्तामसम् अस्माद्विपर्यस्तम्
अस्माद्धर्मादेर्विपरीतं तामसं बुद्धिरूपम्
तत्र धर्माद्विपरीतो ऽधर्मः
एवम् अज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् इति
एवं सात्त्विकैस्तामसैः स्वरूपैर् अष्टाङ्गा बुद्धिस्त्रिगुणाद् अव्यक्ताद् उत्पद्यते
एवं बुद्धिलक्षणम् उक्तम् अहंकारलक्षणम् उच्यते
adhyavasāyo buddhilakṣaṇam
adhyavasānam adhyavasāyaḥ
yathā bīje bhaviṣyadvṛttiko 'ṅkurastadvad adhyavasāyaḥ
ayaṃ ghaṭo 'yaṃ paṭa ityevaṃ sati yā sā buddhir iti lakṣyate
sā ca buddhir aṣṭāṅgikā sāttvikatāmasarūpabhedāt
tatra buddheḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturvidhaṃ bhavati dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryaṃ ceti
tatra dharmo nāma dayādānayamaniyamalakṣaṇaḥ
tatra yamā niyamāśca pātañjale 'bhihitāḥ
ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ
śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ
jñānaṃ prakāśo 'vagamo bhānam iti paryāyāḥ
tacca dvividhaṃ bāhyam ābhyantaraṃ ceti
tatra bāhyaṃ nāma vedāḥ śikṣākalpavyākaraṇaniruktachandojyotiṣākhyaṣaḍaṅgasahitāḥ purāṇāni nyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi ceti
ābhyantaraṃ prakṛtipuruṣajñānam
iyaṃ prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāyaṃ puruṣaḥ siddho nirguṇo vyāpī cetana iti
tatra bāhyajñānena lokapaṅktirlokānurāga ityarthaḥ
ābhyantareṇa jñānena mokṣa ityarthaḥ
vairāgyam api dvividhaṃ bāhyam ābhyantaraṃ ca
bāhyaṃ dṛṣṭaviṣayavaitṛṣṇyam arjanarakṣaṇakṣayasaṅgahiṃsādoṣadarśanādviraktasya
ābhyantaraṃ pradhānam apyatra svapnendrajālasadṛśam iti viraktasya mokṣepsoryad utpadyate
tad ābhyantaraṃ vairāgyam
aiśvaryam īśvarabhāvaḥ
taccāṣṭaguṇam aṇimā mahimā garimā laghimā prāptiḥ prākāmyam īśitvaṃ vaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvaṃ ceti
aṇorbhāvo 'ṇimā sūkṣmo bhūtvā jagati vicaratīti
mahimā mahānbhūtvā vicaratīti
laghimā mṛṇālītūlāvayavād api laghutayā puṣpakesarāgreṣvapi tiṣṭhati
prāptir abhimataṃ vastu yatra tatrāvasthitaṃ prāpnoti
prākāmyaṃ prakāmato yad evecchati tad eva vidadhāti
īśitvaṃ prabhutayā trailokyam apīṣṭe
vaśitvaṃ sarvaṃ vaśībhavati
yatrakāmāvasāyitvaṃ brahmādistambaparyantaṃ yatra kāmastatraivāsya svecchayā sthānāsanavihārān ācaratīti
catvāryetāni buddheḥ sāttvikāni rūpāṇi
yadā sattvena rajastamasī abhibhūte tadā pumānbuddhiguṇāndharmādīn āpnoti
kiṃ cānyattāmasam asmādviparyastam
asmāddharmāderviparītaṃ tāmasaṃ buddhirūpam
tatra dharmādviparīto 'dharmaḥ
evam ajñānam avairāgyam anaiśvaryam iti
evaṃ sāttvikaistāmasaiḥ svarūpair aṣṭāṅgā buddhistriguṇād avyaktād utpadyate
evaṃ buddhilakṣaṇam uktam ahaṃkāralakṣaṇam ucyate

