Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    सत्त्वं लघु प्रकाशकं च

    यदा सत्त्वम् उत्कटं भवति तदा लघून्यङ्गानि बुद्धिप्रकाशश्च प्रसन्नतेन्द्रियाणां भवति

    उपष्टम्भकं चलं च रजः

    उपष्टभ्नातीत्युपष्टम्भकम् उद्द्योतकम्

    यथा वृषो वृषदर्शन उत्कटम् उपष्टम्भकं करोत्येवं रजोवृत्तिः

    तथा रजश्च चलं दृष्टं रजोवृत्तिश्चलचित्तो भवति

    गुरु वरणकम् एव तमः

    यदा तम उत्कटं भवति तदा गुरूण्यङ्गान्य् अवृतानीन्द्रियाणि भवन्ति स्वार्थासमर्थानि

    अत्राह

    यदि गुणाः परस्परं विरुद्धाः स्वमतेनैव कम् अर्थं निष्पादयन्ति तर्हि कथम्

    प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः

    प्रदीपेन तुल्यं प्रदीपवत्

    अर्थतः साधना वृत्तिर् इष्टा

    यथा प्रदीपः परस्परविरुद्धतैलाग्निवर्तिसंयोगाद् अर्थप्रकाशं जनयत्येवं सत्त्वरजस्तमांसि परस्परविरुद्धान्यर्थं निष्पादयन्ति

    अन्तरप्रश्नो भवति

    त्रिगुणम् अविवेकि विषय इत्यादि प्रधानं व्यक्तं च व्याख्यातम्

    तत्र प्रधानं उपलभ्यमानं महदादि च त्रिगुणम् अविवेक्यादीति च कथम् अवगम्यते

    तत्राह

    sattvaṃ laghu prakāśakaṃ ca

    yadā sattvam utkaṭaṃ bhavati tadā laghūnyaṅgāni buddhiprakāśaśca prasannatendriyāṇāṃ bhavati

    upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ

    upaṣṭabhnātītyupaṣṭambhakam uddyotakam

    yathā vṛṣo vṛṣadarśana utkaṭam upaṣṭambhakaṃ karotyevaṃ rajovṛttiḥ

    tathā rajaśca calaṃ dṛṣṭaṃ rajovṛttiścalacitto bhavati

    guru varaṇakam eva tamaḥ

    yadā tama utkaṭaṃ bhavati tadā gurūṇyaṅgāny avṛtānīndriyāṇi bhavanti svārthāsamarthāni

    atrāha

    yadi guṇāḥ parasparaṃ viruddhāḥ svamatenaiva kam arthaṃ niṣpādayanti tarhi katham

    pradīpavaccārthato vṛttiḥ

    pradīpena tulyaṃ pradīpavat

    arthataḥ sādhanā vṛttir iṣṭā

    yathā pradīpaḥ parasparaviruddhatailāgnivartisaṃyogād arthaprakāśaṃ janayatyevaṃ sattvarajastamāṃsi parasparaviruddhānyarthaṃ niṣpādayanti

    antarapraśno bhavati

    triguṇam aviveki viṣaya ityādi pradhānaṃ vyaktaṃ ca vyākhyātam

    tatra pradhānaṃ upalabhyamānaṃ mahadādi ca triguṇam avivekyādīti ca katham avagamyate

    tatrāha