1 shloka
- 1
त्रिगुणं व्यक्तम्
सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणा यस्येति
अविवेकि व्यक्तम्
न विवेको ऽस्यास्तीति
इदं व्यक्तम् इमे गुणा इति न विवेकं कर्तुं यात्ययं गौर् अयम् अश्व इति यथा
ये गुणास्तद्व्यक्तं यद्व्यक्तं ते च गुणा इति
तथा विषयो व्यक्तं भोज्यम् इत्यर्थः
सर्वपुरुषाणां विषयभूतत्वात्
तथा सामान्यं व्यक्तम्
मूल्यदासीवत्सर्वसाधारणत्वात्
अचेतनं व्यक्तम्
सुखदुःखमोहान्न चेतयतीत्य् अर्थः
तथा प्रसवधर्मि व्यक्तम्
तद्यथा बुद्धेर् अहंकारः प्रसूयते तस्मात्पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि च प्रसूयन्ते तन्मात्रेभ्यः पञ्च महाभूतानीति
एवम् एते व्यक्तधर्माः प्रसवधर्मान्ता उक्ताः
एवम् एभिर् अव्यक्तं सरूपं यथा व्यक्तं तथा प्रधानम् इति
तत्र त्रिगुणं व्यक्तम् अव्यक्तम् अपि त्रिगुणम्
यस्यैतन्महदादि कार्यं त्रिगुणम्
इह यदात्मकं कारणं तदात्मकं कार्यम् इति
यथा कृष्णतन्तुकृतः कृष्ण एव पटो भवति
तथाविवेकि व्यक्तम्
प्रधानम् अपि गुणैर्न भिद्यते
अन्ये गुणा अन्यत्प्रधानम् एवं विवेक्तुं न याति
तद् अविवेकि प्रधानम्
तथा विषयो व्यक्तं प्रधानम् अपि सर्वपुरुषविषयभूतत्वाद्विषय इति
तथा सामान्यं व्यक्तं प्रधानम् अपि सर्वसाधारणत्वात्
तथाचेतनं व्यक्तं प्रधानम् अपि सुखदुःखमोहान्न चेतयतीति कथम् अनुमीयते
इह ह्यचेतनान्मृत्पिण्डाद् अचेतनो घट उत्पद्यते
एवं प्रधानम् अपि व्याख्यातम्
इदानीं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् इत्येतद्व्याख्यायते
तद्विपरीतस्ताभ्यां व्यक्ताव्यक्ताभ्यां विपरीतः पुमान्
तद्यथा
त्रिगुणं व्यक्तम् अव्यक्तं चागुणः पुरुषः
अविवेकि व्यक्तम् अव्यक्तं च विवेकी पुरुषः
तथा विषयो व्यक्तम् अव्यक्तं चाविषयः पुरुषः
तथा सामान्यं व्यक्तम् अव्यक्तं चासामान्यः पुरुषः
अचेतनं व्यक्तम् अव्यक्तं च चेतनः पुरुषः
सुखदुःखमोहांश्चेतयति संजानीते
प्रसवधर्मि व्यक्तं प्रधानं चाप्रसवधर्मी पुरुषः
न हि पुरुषात्किंचित्प्रसूयते
तस्माद् उक्तं तद्विपरीतः पुमान् इति
तद् उक्तं तथा च पुमान् इति
तत्पूर्वस्याम् आर्यायां प्रधानम् अहेतुमद्यथा व्याख्यातं तथा च पुमान्
तद्यथा हेतुमद् अनित्यम् इत्यादि व्यक्तं तद्विपरीतम् अव्यक्तम्
तत्र हेतुमद्व्यक्तम् अहेतुमत्प्रधानं तथा च पुमान् अहेतुमान् अनुत्पाद्यत्वात्
अनित्यं व्यक्तं नित्यं प्रधानम्
तथा नित्यः पुमान्
अव्यापि व्यक्तं व्यापि प्रधानम्
तथा च व्यापी पुमान्सर्वगतत्वात्
सक्रियं व्यक्तम् अक्रियं प्रधानं तथा च पुमान् अक्रियः सर्वगतत्वाद् एव
अनेकं व्यक्तम् एकम् अव्यक्तं तथा पुमान् अप्य् एकः
आश्रितं व्यक्तम् अनाश्रितम् अव्यक्तं तथा च पुमान् अनाश्रितः
लिङ्गं व्यक्तम् अलिङ्गम् अव्यक्तं तथा च पुमान् अप्यलिङ्गः
न क्वचिल्लीयत इति
सावयवं व्यक्तं निरवयवम् अव्यक्तम्
तथा च पुमान्निरवयवः
न हि पुरुषे शब्दादयो ऽवयवाः सन्ति
किं च परतन्त्रं व्यक्तं स्वतन्त्रम् अव्यक्तम्
तथा च पुमान् अपि स्वतन्त्र आत्मनः प्रभवतीत्य् अर्थः
एवम् एतद् अव्यक्तपुरुषयोः साधर्म्यं व्याख्यातं पूर्वस्याम् आर्यायाम्
व्यक्तप्रधानयोः साधर्म्यं पुरुषस्य वैधर्म्यं च त्रिगुणम् अविवेकीत्यादि प्रकृत्यार्यायां व्याख्यातम्
तत्र यद् उक्तं त्रिगुणम् इति व्यक्तम् अव्यक्तं च
तत्के ते गुणा इति
तत्स्वरूपप्रतिपादनायेदम् आह
triguṇaṃ vyaktam
sattvarajastamāṃsi trayo guṇā yasyeti
aviveki vyaktam
na viveko 'syāstīti
idaṃ vyaktam ime guṇā iti na vivekaṃ kartuṃ yātyayaṃ gaur ayam aśva iti yathā
ye guṇāstadvyaktaṃ yadvyaktaṃ te ca guṇā iti
tathā viṣayo vyaktaṃ bhojyam ityarthaḥ
sarvapuruṣāṇāṃ viṣayabhūtatvāt
tathā sāmānyaṃ vyaktam
mūlyadāsīvatsarvasādhāraṇatvāt
acetanaṃ vyaktam
sukhaduḥkhamohānna cetayatīty arthaḥ
tathā prasavadharmi vyaktam
tadyathā buddher ahaṃkāraḥ prasūyate tasmātpañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi ca prasūyante tanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtānīti
evam ete vyaktadharmāḥ prasavadharmāntā uktāḥ
evam ebhir avyaktaṃ sarūpaṃ yathā vyaktaṃ tathā pradhānam iti
tatra triguṇaṃ vyaktam avyaktam api triguṇam
yasyaitanmahadādi kāryaṃ triguṇam
iha yadātmakaṃ kāraṇaṃ tadātmakaṃ kāryam iti
yathā kṛṣṇatantukṛtaḥ kṛṣṇa eva paṭo bhavati
tathāviveki vyaktam
pradhānam api guṇairna bhidyate
anye guṇā anyatpradhānam evaṃ vivektuṃ na yāti
tad aviveki pradhānam
tathā viṣayo vyaktaṃ pradhānam api sarvapuruṣaviṣayabhūtatvādviṣaya iti
tathā sāmānyaṃ vyaktaṃ pradhānam api sarvasādhāraṇatvāt
tathācetanaṃ vyaktaṃ pradhānam api sukhaduḥkhamohānna cetayatīti katham anumīyate
iha hyacetanānmṛtpiṇḍād acetano ghaṭa utpadyate
evaṃ pradhānam api vyākhyātam
idānīṃ tadviparītastathā ca pumān ityetadvyākhyāyate
tadviparītastābhyāṃ vyaktāvyaktābhyāṃ viparītaḥ pumān
tadyathā
triguṇaṃ vyaktam avyaktaṃ cāguṇaḥ puruṣaḥ
aviveki vyaktam avyaktaṃ ca vivekī puruṣaḥ
tathā viṣayo vyaktam avyaktaṃ cāviṣayaḥ puruṣaḥ
tathā sāmānyaṃ vyaktam avyaktaṃ cāsāmānyaḥ puruṣaḥ
acetanaṃ vyaktam avyaktaṃ ca cetanaḥ puruṣaḥ
sukhaduḥkhamohāṃścetayati saṃjānīte
prasavadharmi vyaktaṃ pradhānaṃ cāprasavadharmī puruṣaḥ
na hi puruṣātkiṃcitprasūyate
tasmād uktaṃ tadviparītaḥ pumān iti
tad uktaṃ tathā ca pumān iti
tatpūrvasyām āryāyāṃ pradhānam ahetumadyathā vyākhyātaṃ tathā ca pumān
tadyathā hetumad anityam ityādi vyaktaṃ tadviparītam avyaktam
tatra hetumadvyaktam ahetumatpradhānaṃ tathā ca pumān ahetumān anutpādyatvāt
anityaṃ vyaktaṃ nityaṃ pradhānam
tathā nityaḥ pumān
avyāpi vyaktaṃ vyāpi pradhānam
tathā ca vyāpī pumānsarvagatatvāt
sakriyaṃ vyaktam akriyaṃ pradhānaṃ tathā ca pumān akriyaḥ sarvagatatvād eva
anekaṃ vyaktam ekam avyaktaṃ tathā pumān apy ekaḥ
āśritaṃ vyaktam anāśritam avyaktaṃ tathā ca pumān anāśritaḥ
liṅgaṃ vyaktam aliṅgam avyaktaṃ tathā ca pumān apyaliṅgaḥ
na kvacillīyata iti
sāvayavaṃ vyaktaṃ niravayavam avyaktam
tathā ca pumānniravayavaḥ
na hi puruṣe śabdādayo 'vayavāḥ santi
kiṃ ca paratantraṃ vyaktaṃ svatantram avyaktam
tathā ca pumān api svatantra ātmanaḥ prabhavatīty arthaḥ
evam etad avyaktapuruṣayoḥ sādharmyaṃ vyākhyātaṃ pūrvasyām āryāyām
vyaktapradhānayoḥ sādharmyaṃ puruṣasya vaidharmyaṃ ca triguṇam avivekītyādi prakṛtyāryāyāṃ vyākhyātam
tatra yad uktaṃ triguṇam iti vyaktam avyaktaṃ ca
tatke te guṇā iti
tatsvarūpapratipādanāyedam āha

