Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    त्रिगुणं व्यक्तम्

    सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणा यस्येति

    अविवेकि व्यक्तम्

    न विवेको ऽस्यास्तीति

    इदं व्यक्तम् इमे गुणा इति न विवेकं कर्तुं यात्ययं गौर् अयम् अश्व इति यथा

    ये गुणास्तद्व्यक्तं यद्व्यक्तं ते च गुणा इति

    तथा विषयो व्यक्तं भोज्यम् इत्यर्थः

    सर्वपुरुषाणां विषयभूतत्वात्

    तथा सामान्यं व्यक्तम्

    मूल्यदासीवत्सर्वसाधारणत्वात्

    अचेतनं व्यक्तम्

    सुखदुःखमोहान्न चेतयतीत्य् अर्थः

    तथा प्रसवधर्मि व्यक्तम्

    तद्यथा बुद्धेर् अहंकारः प्रसूयते तस्मात्पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि च प्रसूयन्ते तन्मात्रेभ्यः पञ्च महाभूतानीति

    एवम् एते व्यक्तधर्माः प्रसवधर्मान्ता उक्ताः

    एवम् एभिर् अव्यक्तं सरूपं यथा व्यक्तं तथा प्रधानम् इति

    तत्र त्रिगुणं व्यक्तम् अव्यक्तम् अपि त्रिगुणम्

    यस्यैतन्महदादि कार्यं त्रिगुणम्

    इह यदात्मकं कारणं तदात्मकं कार्यम् इति

    यथा कृष्णतन्तुकृतः कृष्ण एव पटो भवति

    तथाविवेकि व्यक्तम्

    प्रधानम् अपि गुणैर्न भिद्यते

    अन्ये गुणा अन्यत्प्रधानम् एवं विवेक्तुं न याति

    तद् अविवेकि प्रधानम्

    तथा विषयो व्यक्तं प्रधानम् अपि सर्वपुरुषविषयभूतत्वाद्विषय इति

    तथा सामान्यं व्यक्तं प्रधानम् अपि सर्वसाधारणत्वात्

    तथाचेतनं व्यक्तं प्रधानम् अपि सुखदुःखमोहान्न चेतयतीति कथम् अनुमीयते

    इह ह्यचेतनान्मृत्पिण्डाद् अचेतनो घट उत्पद्यते

    एवं प्रधानम् अपि व्याख्यातम्

    इदानीं तद्विपरीतस्तथा च पुमान् इत्येतद्व्याख्यायते

    तद्विपरीतस्ताभ्यां व्यक्ताव्यक्ताभ्यां विपरीतः पुमान्

    तद्यथा

    त्रिगुणं व्यक्तम् अव्यक्तं चागुणः पुरुषः

    अविवेकि व्यक्तम् अव्यक्तं च विवेकी पुरुषः

    तथा विषयो व्यक्तम् अव्यक्तं चाविषयः पुरुषः

    तथा सामान्यं व्यक्तम् अव्यक्तं चासामान्यः पुरुषः

    अचेतनं व्यक्तम् अव्यक्तं च चेतनः पुरुषः

    सुखदुःखमोहांश्चेतयति संजानीते

    प्रसवधर्मि व्यक्तं प्रधानं चाप्रसवधर्मी पुरुषः

    न हि पुरुषात्किंचित्प्रसूयते

    तस्माद् उक्तं तद्विपरीतः पुमान् इति

    तद् उक्तं तथा च पुमान् इति

    तत्पूर्वस्याम् आर्यायां प्रधानम् अहेतुमद्यथा व्याख्यातं तथा च पुमान्

    तद्यथा हेतुमद् अनित्यम् इत्यादि व्यक्तं तद्विपरीतम् अव्यक्तम्

    तत्र हेतुमद्व्यक्तम् अहेतुमत्प्रधानं तथा च पुमान् अहेतुमान् अनुत्पाद्यत्वात्

    अनित्यं व्यक्तं नित्यं प्रधानम्

    तथा नित्यः पुमान्

    अव्यापि व्यक्तं व्यापि प्रधानम्

    तथा च व्यापी पुमान्सर्वगतत्वात्

    सक्रियं व्यक्तम् अक्रियं प्रधानं तथा च पुमान् अक्रियः सर्वगतत्वाद् एव

    अनेकं व्यक्तम् एकम् अव्यक्तं तथा पुमान् अप्य् एकः

    आश्रितं व्यक्तम् अनाश्रितम् अव्यक्तं तथा च पुमान् अनाश्रितः

    लिङ्गं व्यक्तम् अलिङ्गम् अव्यक्तं तथा च पुमान् अप्यलिङ्गः

    न क्वचिल्लीयत इति

    सावयवं व्यक्तं निरवयवम् अव्यक्तम्

    तथा च पुमान्निरवयवः

    न हि पुरुषे शब्दादयो ऽवयवाः सन्ति

    किं च परतन्त्रं व्यक्तं स्वतन्त्रम् अव्यक्तम्

    तथा च पुमान् अपि स्वतन्त्र आत्मनः प्रभवतीत्य् अर्थः

    एवम् एतद् अव्यक्तपुरुषयोः साधर्म्यं व्याख्यातं पूर्वस्याम् आर्यायाम्

    व्यक्तप्रधानयोः साधर्म्यं पुरुषस्य वैधर्म्यं च त्रिगुणम् अविवेकीत्यादि प्रकृत्यार्यायां व्याख्यातम्

    तत्र यद् उक्तं त्रिगुणम् इति व्यक्तम् अव्यक्तं च

    तत्के ते गुणा इति

    तत्स्वरूपप्रतिपादनायेदम् आह

    triguṇaṃ vyaktam

    sattvarajastamāṃsi trayo guṇā yasyeti

    aviveki vyaktam

    na viveko 'syāstīti

    idaṃ vyaktam ime guṇā iti na vivekaṃ kartuṃ yātyayaṃ gaur ayam aśva iti yathā

    ye guṇāstadvyaktaṃ yadvyaktaṃ te ca guṇā iti

    tathā viṣayo vyaktaṃ bhojyam ityarthaḥ

    sarvapuruṣāṇāṃ viṣayabhūtatvāt

    tathā sāmānyaṃ vyaktam

    mūlyadāsīvatsarvasādhāraṇatvāt

    acetanaṃ vyaktam

    sukhaduḥkhamohānna cetayatīty arthaḥ

    tathā prasavadharmi vyaktam

    tadyathā buddher ahaṃkāraḥ prasūyate tasmātpañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi ca prasūyante tanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtānīti

    evam ete vyaktadharmāḥ prasavadharmāntā uktāḥ

    evam ebhir avyaktaṃ sarūpaṃ yathā vyaktaṃ tathā pradhānam iti

    tatra triguṇaṃ vyaktam avyaktam api triguṇam

    yasyaitanmahadādi kāryaṃ triguṇam

    iha yadātmakaṃ kāraṇaṃ tadātmakaṃ kāryam iti

    yathā kṛṣṇatantukṛtaḥ kṛṣṇa eva paṭo bhavati

    tathāviveki vyaktam

    pradhānam api guṇairna bhidyate

    anye guṇā anyatpradhānam evaṃ vivektuṃ na yāti

    tad aviveki pradhānam

    tathā viṣayo vyaktaṃ pradhānam api sarvapuruṣaviṣayabhūtatvādviṣaya iti

    tathā sāmānyaṃ vyaktaṃ pradhānam api sarvasādhāraṇatvāt

    tathācetanaṃ vyaktaṃ pradhānam api sukhaduḥkhamohānna cetayatīti katham anumīyate

    iha hyacetanānmṛtpiṇḍād acetano ghaṭa utpadyate

    evaṃ pradhānam api vyākhyātam

    idānīṃ tadviparītastathā ca pumān ityetadvyākhyāyate

    tadviparītastābhyāṃ vyaktāvyaktābhyāṃ viparītaḥ pumān

    tadyathā

    triguṇaṃ vyaktam avyaktaṃ cāguṇaḥ puruṣaḥ

    aviveki vyaktam avyaktaṃ ca vivekī puruṣaḥ

    tathā viṣayo vyaktam avyaktaṃ cāviṣayaḥ puruṣaḥ

    tathā sāmānyaṃ vyaktam avyaktaṃ cāsāmānyaḥ puruṣaḥ

    acetanaṃ vyaktam avyaktaṃ ca cetanaḥ puruṣaḥ

    sukhaduḥkhamohāṃścetayati saṃjānīte

    prasavadharmi vyaktaṃ pradhānaṃ cāprasavadharmī puruṣaḥ

    na hi puruṣātkiṃcitprasūyate

    tasmād uktaṃ tadviparītaḥ pumān iti

    tad uktaṃ tathā ca pumān iti

    tatpūrvasyām āryāyāṃ pradhānam ahetumadyathā vyākhyātaṃ tathā ca pumān

    tadyathā hetumad anityam ityādi vyaktaṃ tadviparītam avyaktam

    tatra hetumadvyaktam ahetumatpradhānaṃ tathā ca pumān ahetumān anutpādyatvāt

    anityaṃ vyaktaṃ nityaṃ pradhānam

    tathā nityaḥ pumān

    avyāpi vyaktaṃ vyāpi pradhānam

    tathā ca vyāpī pumānsarvagatatvāt

    sakriyaṃ vyaktam akriyaṃ pradhānaṃ tathā ca pumān akriyaḥ sarvagatatvād eva

    anekaṃ vyaktam ekam avyaktaṃ tathā pumān apy ekaḥ

    āśritaṃ vyaktam anāśritam avyaktaṃ tathā ca pumān anāśritaḥ

    liṅgaṃ vyaktam aliṅgam avyaktaṃ tathā ca pumān apyaliṅgaḥ

    na kvacillīyata iti

    sāvayavaṃ vyaktaṃ niravayavam avyaktam

    tathā ca pumānniravayavaḥ

    na hi puruṣe śabdādayo 'vayavāḥ santi

    kiṃ ca paratantraṃ vyaktaṃ svatantram avyaktam

    tathā ca pumān api svatantra ātmanaḥ prabhavatīty arthaḥ

    evam etad avyaktapuruṣayoḥ sādharmyaṃ vyākhyātaṃ pūrvasyām āryāyām

    vyaktapradhānayoḥ sādharmyaṃ puruṣasya vaidharmyaṃ ca triguṇam avivekītyādi prakṛtyāryāyāṃ vyākhyātam

    tatra yad uktaṃ triguṇam iti vyaktam avyaktaṃ ca

    tatke te guṇā iti

    tatsvarūpapratipādanāyedam āha