386 shlokas
- 1
रसेन्द्रमिव निःशेषजराव्याधिविनाशनम्
प्रणमामि गुरुं भक्त्या शङ्करं योगसाधनम्
rasendramiva niḥśeṣajarāvyādhivināśanam
praṇamāmi guruṃ bhaktyā śaṅkaraṃ yogasādhanam
- 2
नत्वा गुरुपदद्वन्द्वं दृष्ट्वा तन्त्राण्यनेकशः
श्रीलगोपालकृष्णेन क्रियते रससंग्रहः
natvā gurupadadvandvaṃ dṛṣṭvā tantrāṇyanekaśaḥ
śrīlagopālakṛṣṇena kriyate rasasaṃgrahaḥ
- 3
सिद्धयोगाश्च ये केचित्कृतिसाध्या भवन्ति हि
एकीकृत्य तु ते सर्वे लिख्यन्ते यत्नतो मया
siddhayogāśca ye kecitkṛtisādhyā bhavanti hi
ekīkṛtya tu te sarve likhyante yatnato mayā
- 4
अल्पमात्रोपयोगित्वाद् अरुचेर् अप्रसङ्गतः
क्षिप्रम् आरोग्यदायित्वाद् औषधेभ्योऽधिको रसः
alpamātropayogitvād arucer aprasaṅgataḥ
kṣipram ārogyadāyitvād auṣadhebhyo'dhiko rasaḥ
- 5
साध्येषु भेषजं सर्वमीरितं तत्त्ववेदिना
असाध्येष्वपि दातव्यो रसोऽतः श्रेष्ठ उच्यते
sādhyeṣu bheṣajaṃ sarvamīritaṃ tattvavedinā
asādhyeṣvapi dātavyo raso'taḥ śreṣṭha ucyate
- 6
हतो हन्ति जराव्याधिं मूर्छितो व्याधिघातकः
बद्धः खेचरतां धत्ते कोऽन्यः सूतात्कृपाकरः
hato hanti jarāvyādhiṃ mūrchito vyādhighātakaḥ
baddhaḥ khecaratāṃ dhatte ko'nyaḥ sūtātkṛpākaraḥ
- 7
रसेन्द्रः पारदः सूतः सूतराजश्च सूतकः
शिवतेजो रसः सप्त नामान्येवं रसस्य तु
rasendraḥ pāradaḥ sūtaḥ sūtarājaśca sūtakaḥ
śivatejo rasaḥ sapta nāmānyevaṃ rasasya tu
- 8
शिवबीजं रसः सूतः पारदश्च रसेन्द्रकः
एतानि रसनामानि तथान्यानि यथा शिवे
śivabījaṃ rasaḥ sūtaḥ pāradaśca rasendrakaḥ
etāni rasanāmāni tathānyāni yathā śive
- 9
अन्तः सुनीलो बहिरुज्ज्वलो यो मध्याह्नसूर्यप्रतिमप्रकाशः
शस्तोऽथ धूम्रः परिपाण्डुरश्च चित्रो न योज्यो रसकर्मसिद्धौ
antaḥ sunīlo bahirujjvalo yo madhyāhnasūryapratimaprakāśaḥ
śasto'tha dhūmraḥ paripāṇḍuraśca citro na yojyo rasakarmasiddhau
- 10
नागो वङ्गो मलो वह्निश्चाञ्चल्यं च विषं गिरिः
असह्याग्निर्महादोषा निसर्गाः पारदे स्थिताः
nāgo vaṅgo malo vahniścāñcalyaṃ ca viṣaṃ giriḥ
asahyāgnirmahādoṣā nisargāḥ pārade sthitāḥ
- 11
व्रणं कुष्ठं तथा जाड्यं दाहं वीर्यस्य नाशनम्
मरणं जडतां स्फोटं कुर्वन्त्येते क्रमान्नृणाम्
vraṇaṃ kuṣṭhaṃ tathā jāḍyaṃ dāhaṃ vīryasya nāśanam
maraṇaṃ jaḍatāṃ sphoṭaṃ kurvantyete kramānnṛṇām
- 12
तस्माद्रसस्य संशुद्धिं विदध्याद्भिषजां वरः
शुद्धोऽयममृतः साक्षाद्दोषयुक्तो रसो विषम्
tasmādrasasya saṃśuddhiṃ vidadhyādbhiṣajāṃ varaḥ
śuddho'yamamṛtaḥ sākṣāddoṣayukto raso viṣam
- 13
दोषहीनो यदा सूतस्तदा मृत्युज्वरापहः
शुद्धोऽयममृतः साक्षाद्दोषयुक्तो रसो विषम्
doṣahīno yadā sūtastadā mṛtyujvarāpahaḥ
śuddho'yamamṛtaḥ sākṣāddoṣayukto raso viṣam
- 14
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि पारदस्य विशोधनम्
रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम्
athātaḥ sampravakṣyāmi pāradasya viśodhanam
raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakam
- 15
पञ्चाशत्पञ्चविंशद्वा दशपञ्चैकमेव वा
पलाद्धीनो न कर्तव्यो रससंस्कार उत्तमः
pañcāśatpañcaviṃśadvā daśapañcaikameva vā
palāddhīno na kartavyo rasasaṃskāra uttamaḥ
- 16
शतं पञ्चशतं वापि पञ्चविंशद्दशैव च
पञ्चैकं वा पलं चैव पलार्द्धं कर्षमेव च
śataṃ pañcaśataṃ vāpi pañcaviṃśaddaśaiva ca
pañcaikaṃ vā palaṃ caiva palārddhaṃ karṣameva ca
- 17
कर्षान्न्यूनो न कर्तव्यो रससंस्कार उत्तमः
प्रयोगेषु च सर्वेषु यथालाभं प्रकल्पयेत्
karṣānnyūno na kartavyo rasasaṃskāra uttamaḥ
prayogeṣu ca sarveṣu yathālābhaṃ prakalpayet
- 18
शुभेऽह्नि विष्णुं परिचिन्त्य कुर्यात्सम्यक्कुमारीवटुकार्चनं च
सुलौहपाषाणसमुद्भवेऽस्मिन्दृढे च वेदाङ्गुलिगर्भमात्रे
śubhe'hni viṣṇuṃ paricintya kuryātsamyakkumārīvaṭukārcanaṃ ca
sulauhapāṣāṇasamudbhave'smindṛḍhe ca vedāṅguligarbhamātre
- 19
सुतप्तखल्ले निजमन्त्रयुक्तां विधाय रक्षां स्थिरसारबुद्धिः
अनन्यचित्तः शिवभक्तियुक्तः समाचरेत्कर्म रसस्य तज्ज्ञः
sutaptakhalle nijamantrayuktāṃ vidhāya rakṣāṃ sthirasārabuddhiḥ
ananyacittaḥ śivabhaktiyuktaḥ samācaretkarma rasasya tajjñaḥ
- 20
अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यश्च
सर्वेभ्यः शर्व शर्वेभ्यो नमस्ते रुद्ररूपेभ्यः
aghorebhyo'tha ghorebhyo ghoraghoratarebhyaśca
sarvebhyaḥ śarva śarvebhyo namaste rudrarūpebhyaḥ
- 21
अजाशकृत्तुषाग्निं च भूगर्ते त्रितयं क्षिपेत्
तस्योपरि स्थितं खल्लं तप्तखल्लमिति स्मृतम्
ajāśakṛttuṣāgniṃ ca bhūgarte tritayaṃ kṣipet
tasyopari sthitaṃ khallaṃ taptakhallamiti smṛtam
- 22
स्नुह्यर्कसम्भवं क्षीरं ब्रह्मबीजं च गुग्गुलुः
सैन्धवं द्विगुणं मर्द्यं निगडोऽयं महोत्तमः
snuhyarkasambhavaṃ kṣīraṃ brahmabījaṃ ca gugguluḥ
saindhavaṃ dviguṇaṃ mardyaṃ nigaḍo'yaṃ mahottamaḥ
- 23
षोडशांशैर्भिषक्चूर्णैर् एकत्र मर्दयेद्रसम्
प्रत्येकं प्रत्यहं दत्त्वा सप्तवारं विमर्दयेत्
ṣoḍaśāṃśairbhiṣakcūrṇair ekatra mardayedrasam
pratyekaṃ pratyahaṃ dattvā saptavāraṃ vimardayet
- 24
सोर्णैर्निशेष्टकाधूमजम्बीराम्बुभिर् आ दिनम्
मर्दितः काञ्जिकैर्धौतो नागदोषं रसस्त्यजेत्
sorṇairniśeṣṭakādhūmajambīrāmbubhir ā dinam
marditaḥ kāñjikairdhauto nāgadoṣaṃ rasastyajet
- 25
विशालाङ्कोठचूर्णेन वङ्गदोषं विमुञ्चति
राजवृक्षो मलं हन्ति चित्रको वह्निदूषणम्
viśālāṅkoṭhacūrṇena vaṅgadoṣaṃ vimuñcati
rājavṛkṣo malaṃ hanti citrako vahnidūṣaṇam
- 26
चाञ्चल्यं कृष्णधुस्तूरं त्रिफला विषनाशिनी
कटुत्रयं गिरिं हन्ति असह्याग्निं त्रिकण्टकः
cāñcalyaṃ kṛṣṇadhustūraṃ triphalā viṣanāśinī
kaṭutrayaṃ giriṃ hanti asahyāgniṃ trikaṇṭakaḥ
- 27
प्रतिदोषं कलांशेन तत्तच्चूर्णं सकन्यकम्
उद्धृत्योष्णारनालेन मृत्पात्रे क्षालयेत्सुधीः
एवं संशोधितः सूतः सप्तकञ्चुकवर्जितः
pratidoṣaṃ kalāṃśena tattaccūrṇaṃ sakanyakam
uddhṛtyoṣṇāranālena mṛtpātre kṣālayetsudhīḥ
evaṃ saṃśodhitaḥ sūtaḥ saptakañcukavarjitaḥ
- 28
श्रीखण्डं देवकाष्ठं च काकजङ्घाजयाद्रवैः
कर्कटीमूसलीकन्याद्रवं दत्त्वा विमर्दयेत्
दिनैकं पातयेत्पश्चात्तं शुद्धं विनियोजयेत्
śrīkhaṇḍaṃ devakāṣṭhaṃ ca kākajaṅghājayādravaiḥ
karkaṭīmūsalīkanyādravaṃ dattvā vimardayet
dinaikaṃ pātayetpaścāttaṃ śuddhaṃ viniyojayet
- 29
कुमार्या च निशाचूर्णैर्दिनं सूतं विमर्दयेत्
पातयेत्पातनायन्त्रे सम्यक्शुद्धो भवेद्रसः
kumāryā ca niśācūrṇairdinaṃ sūtaṃ vimardayet
pātayetpātanāyantre samyakśuddho bhavedrasaḥ
- 30
रसस्य द्वादशांशेन गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत्
जम्बीरोत्थैर्द्रवैर्यामं पाच्यं पातनयन्त्रके
पुनर्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारं विशुद्धये
rasasya dvādaśāṃśena gandhaṃ dattvā vimardayet
jambīrotthairdravairyāmaṃ pācyaṃ pātanayantrake
punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavāraṃ viśuddhaye

