96 shlokas
- 1
अगणितमहिमायै साधकानन्ददायै सकलविभवसिद्ध्यै दुर्गतिध्वान्तहन्त्र्यै
अमृतजलधिजायै जातरूपात्ममूर्त्यै मधुरिपुवनितायै चेन्दिरायै नमोऽस्तु
agaṇitamahimāyai sādhakānandadāyai sakalavibhavasiddhyai durgatidhvāntahantryai
amṛtajaladhijāyai jātarūpātmamūrtyai madhuripuvanitāyai cendirāyai namo'stu
- 2
ध्यात्वा संप्रति गौरवेण चरणद्वन्द्वं शुभं गौरवं श्रीब्रह्मान्वितशङ्करेण सहसा वैद्यप्रियानामिका
व्याख्या श्रीजयकृष्णदासकथनान्नाडीपरीक्षोपरि प्रीत्यै सद्भिषजां विधीयत इयं भाषामयी शोभना
गदाक्रान्तस्य देहस्य स्थानान्यष्टौ परीक्षयेत्
नाडीं मूत्रं मलं जिह्वां शब्दस्पर्शदृगाकृतीः
dhyātvā saṃprati gauraveṇa caraṇadvandvaṃ śubhaṃ gauravaṃ śrībrahmānvitaśaṅkareṇa sahasā vaidyapriyānāmikā
vyākhyā śrījayakṛṣṇadāsakathanānnāḍīparīkṣopari prītyai sadbhiṣajāṃ vidhīyata iyaṃ bhāṣāmayī śobhanā
gadākrāntasya dehasya sthānānyaṣṭau parīkṣayet
nāḍīṃ mūtraṃ malaṃ jihvāṃ śabdasparśadṛgākṛtīḥ
- 3
रुग्णस्य मुग्धस्य विमोहितस्य दीपः पदार्थानिव जीवनाडी
प्रदर्शयेद्दोषजनिस्वरूपं व्यस्तं समस्तं युगलीकृतं च
rugṇasya mugdhasya vimohitasya dīpaḥ padārthāniva jīvanāḍī
pradarśayeddoṣajanisvarūpaṃ vyastaṃ samastaṃ yugalīkṛtaṃ ca
- 4
अस्ति प्रकोष्ठगा नाडीमध्ये कापि समाश्रिता
जीवनाडीति सा प्रोक्ता नन्दिना तत्त्ववेदिना
asti prakoṣṭhagā nāḍīmadhye kāpi samāśritā
jīvanāḍīti sā proktā nandinā tattvavedinā
- 5
अङ्गुष्ठमूलसंस्था तु विशेषेण परीक्ष्यते
सा हि सर्वाङ्गगा नाडी पूर्वाचार्यैः सुभाषिता
aṅguṣṭhamūlasaṃsthā tu viśeṣeṇa parīkṣyate
sā hi sarvāṅgagā nāḍī pūrvācāryaiḥ subhāṣitā
- 6
एकाङ्गुलं परित्यज्याधस्तादङ्गुष्ठमूलतः
यत्नवांस्तां परीक्षेत ह्यभ्यासादेव लक्ष्यते
ekāṅgulaṃ parityajyādhastādaṅguṣṭhamūlataḥ
yatnavāṃstāṃ parīkṣeta hyabhyāsādeva lakṣyate
- 7
अङ्गुष्ठमूलभागे या धमनी जीवसाक्षिणी
तच्चेष्टया सुखं दुःखं ज्ञेयं कायस्य पण्डितैः
aṅguṣṭhamūlabhāge yā dhamanī jīvasākṣiṇī
tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ
- 8
स्त्रीणां भिषग्वामहस्ते वामपादे च यत्नतः
पुंसां दक्षिणभागे च नाडीं विद्याद्विशेषतः
गुल्फस्याधोऽङ्गुष्ठभागे पादे त्वङ्गुष्ठमूलतः
strīṇāṃ bhiṣagvāmahaste vāmapāde ca yatnataḥ
puṃsāṃ dakṣiṇabhāge ca nāḍīṃ vidyādviśeṣataḥ
gulphasyādho'ṅguṣṭhabhāge pāde tvaṅguṣṭhamūlataḥ
- 9
एकाङ्गुलं परित्यज्य मणिबन्धे परीक्षयेत्
अधः करेण निष्पीड्य त्रिभिरङ्गुलिभिर्मुहुः
ekāṅgulaṃ parityajya maṇibandhe parīkṣayet
adhaḥ kareṇa niṣpīḍya tribhiraṅgulibhirmuhuḥ
- 10
लघु वामेन हस्तेन चालम्ब्यातुरकूर्परम्
स्फुरणं नाडिकायास्तु शास्त्रेणानुभवैर्निजैः
संप्रदायेन वा यत्नात्परीक्षेत भिषक्तमः
laghu vāmena hastena cālambyāturakūrparam
sphuraṇaṃ nāḍikāyāstu śāstreṇānubhavairnijaiḥ
saṃpradāyena vā yatnātparīkṣeta bhiṣaktamaḥ
- 11
आदौ वातवहा नाडी मध्ये वहति पित्तला
अन्ते श्लेष्मविकारेण नाडिकेति त्रिधा मता
ādau vātavahā nāḍī madhye vahati pittalā
ante śleṣmavikāreṇa nāḍiketi tridhā matā
- 12
वातेऽधिके भवेन्नाडी प्रव्यक्ता तर्जनीतले
पित्ते व्यक्ताथ मध्यायां तृतीयाङ्गुलिगा कफे
vāte'dhike bhavennāḍī pravyaktā tarjanītale
pitte vyaktātha madhyāyāṃ tṛtīyāṅguligā kaphe
- 13
तर्जनीमध्यमामध्ये वातपित्ताधिके स्फुटा
तर्जन्यनामिकामध्ये व्यक्ता वातकफे भवेत्
tarjanīmadhyamāmadhye vātapittādhike sphuṭā
tarjanyanāmikāmadhye vyaktā vātakaphe bhavet
- 14
मध्यमानामिकामध्ये स्फुटा पित्तकफे भवेत्
अङ्गुलित्रितयेऽपि स्यात्प्रव्यक्ता सन्निपाततः
madhyamānāmikāmadhye sphuṭā pittakaphe bhavet
aṅgulitritaye'pi syātpravyaktā sannipātataḥ
- 15
वाते वक्रगतिर्नाडी चपला पित्तवाहिनी
vāte vakragatirnāḍī capalā pittavāhinī
- 16
स्थिरा श्लेष्मवती प्रोक्ता सर्वलिङ्गा च सर्वगा
श्लेष्मणा स्तिमिता स्तब्धा मिश्रां मिश्रैस्तु लक्षयेत्
sthirā śleṣmavatī proktā sarvaliṅgā ca sarvagā
śleṣmaṇā stimitā stabdhā miśrāṃ miśraistu lakṣayet
- 17
वातोद्रेके गतिं कुर्याज्जलौकासर्पयोर् इव
पित्तोद्रेके तु सा नाडी काकमण्डूकयोर्गतिम्
हंसस्येव कफोद्रेके गतिं पारावतस्य वा
vātodreke gatiṃ kuryājjalaukāsarpayor iva
pittodreke tu sā nāḍī kākamaṇḍūkayorgatim
haṃsasyeva kaphodreke gatiṃ pārāvatasya vā
- 18
नाडी धत्ते त्रिदोषे तु गतिं तित्तिरलावयोः
कदाचिन्मन्दगा नाडी कदाचिद्वेगवाहिनी
nāḍī dhatte tridoṣe tu gatiṃ tittiralāvayoḥ
kadācinmandagā nāḍī kadācidvegavāhinī
- 19
दोषद्वयोद्भवे रोगे विज्ञेया सा भिषग्वरैः
doṣadvayodbhave roge vijñeyā sā bhiṣagvaraiḥ
- 20
क्वचिन्मन्दां क्वचित्तीव्रां त्रुटितां वहते क्वचित्
क्वचित्सूक्ष्मां क्वचित्स्थूलां नाड्यसाध्यगदे गतिम्
kvacinmandāṃ kvacittīvrāṃ truṭitāṃ vahate kvacit
kvacitsūkṣmāṃ kvacitsthūlāṃ nāḍyasādhyagade gatim
- 21
त्वगूर्ध्वं दृश्यते नाडी प्रवहेदतिचञ्चला
असाध्यलक्षणा प्रोक्ता पिच्छिला चातिचञ्चला
tvagūrdhvaṃ dṛśyate nāḍī pravahedaticañcalā
asādhyalakṣaṇā proktā picchilā cāticañcalā
- 22
अङ्गुष्ठादूर्ध्वसंलग्ना समा च वहते यदि
निर्दोषा सा च विज्ञेया नाडीलक्षणकोविदैः
aṅguṣṭhādūrdhvasaṃlagnā samā ca vahate yadi
nirdoṣā sā ca vijñeyā nāḍīlakṣaṇakovidaiḥ
- 23
स्थित्वा स्थित्वा वहति या सा नाडी मृत्युदायिनी
अतिशीता च या नाडी रोगिणः प्राणहारिणी
sthitvā sthitvā vahati yā sā nāḍī mṛtyudāyinī
atiśītā ca yā nāḍī rogiṇaḥ prāṇahāriṇī
- 24
उष्णा वेगवती नाडी ज्वरकोपे प्रजायते
उद्वेगक्रोधकामेषु भयचिन्तोदये तथा
uṣṇā vegavatī nāḍī jvarakope prajāyate
udvegakrodhakāmeṣu bhayacintodaye tathā
- 25
भवेत्क्षीणगतिर्नाडी ज्ञातव्या वैद्यसत्तमैः
क्षीणधातोश्च मन्दाग्नेर्भवेन्मन्दतरा ध्रुवम्
bhavetkṣīṇagatirnāḍī jñātavyā vaidyasattamaiḥ
kṣīṇadhātośca mandāgnerbhavenmandatarā dhruvam
- 26
गुर्वी सोष्णा च रक्तेन पूर्णा नाडी प्रजायते
सामा गुर्वी भवेन्नाडी मन्दासृक्पूर्णितापि च
gurvī soṣṇā ca raktena pūrṇā nāḍī prajāyate
sāmā gurvī bhavennāḍī mandāsṛkpūrṇitāpi ca
- 27
लघ्वी वहति दीप्ताग्नेस्तथा वेगवती मता
सुखिनस्तु भवेन्नाडी स्थिरा बलवती तथा
laghvī vahati dīptāgnestathā vegavatī matā
sukhinastu bhavennāḍī sthirā balavatī tathā
- 28
चपला क्षुधितस्य स्यात्स्थिरा तृप्तस्य सा भवेत्
स्थिरा श्लेष्मवती नाडी वहति प्रदरे तथा
capalā kṣudhitasya syātsthirā tṛptasya sā bhavet
sthirā śleṣmavatī nāḍī vahati pradare tathā
- 29
अजीर्णे तु भवेन्नाडी कठिना परितो जडा
चपला रसजे दीर्घा पित्ते वेगवती तथा
ajīrṇe tu bhavennāḍī kaṭhinā parito jaḍā
capalā rasaje dīrghā pitte vegavatī tathā
- 30
प्रसन्ना च द्रुता शीघ्रा क्षुद्भिर्नाडी प्रवर्तते
ज्वरे तीव्रा प्रसन्ना च नाडी वहति पित्ततः
prasannā ca drutā śīghrā kṣudbhirnāḍī pravartate
jvare tīvrā prasannā ca nāḍī vahati pittataḥ

