244 shlokas
- 1
प्रजापतिं नमस्कृत्य कृषिकर्मविवेचनम्
कृषकाणां हितार्थाय ब्रूते ऋषिपराशरः
prajāpatiṃ namaskṛtya kṛṣikarmavivecanam
kṛṣakāṇāṃ hitārthāya brūte ṛṣiparāśaraḥ
- 2
चतुर्वेदान्तगो विप्रः शास्त्रवादी विचक्षणः
अलक्ष्म्या गृह्यते सोऽपि प्रार्थनालाघवान्वितः
caturvedāntago vipraḥ śāstravādī vicakṣaṇaḥ
alakṣmyā gṛhyate so'pi prārthanālāghavānvitaḥ
- 3
एकया च पुनः कृष्या प्रार्थको नैव जायते
कृष्यन्वितो हि लोकेऽस्मिन्भूयादेकश्च भूपतिः
ekayā ca punaḥ kṛṣyā prārthako naiva jāyate
kṛṣyanvito hi loke'sminbhūyādekaśca bhūpatiḥ
- 4
सुवर्णरौप्यमाणिक्यवसनैरपि पूरिताः
तथापि प्रार्थयन्त्येव कृषकान्भक्ततृष्णया
suvarṇaraupyamāṇikyavasanairapi pūritāḥ
tathāpi prārthayantyeva kṛṣakānbhaktatṛṣṇayā
- 5
कण्ठे कर्णे च हस्ते च सुवर्णं विद्यते यदि
उपवासस्तथापि स्यादन्नाभावेन देहिनाम्
kaṇṭhe karṇe ca haste ca suvarṇaṃ vidyate yadi
upavāsastathāpi syādannābhāvena dehinām
- 6
यन्न प्राणा बलं चान्नमन्नं सर्वार्थसाधनम्
देवासुरमनुष्याश्च सर्वे चान्नोपजीविनः
yanna prāṇā balaṃ cānnamannaṃ sarvārthasādhanam
devāsuramanuṣyāśca sarve cānnopajīvinaḥ
- 7
अन्नं हि धान्यसंजातं धान्यं कृपया विना न च
तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृषिं यत्नेन कारयेत्
annaṃ hi dhānyasaṃjātaṃ dhānyaṃ kṛpayā vinā na ca
tasmātsarvaṃ parityajya kṛṣiṃ yatnena kārayet
- 8
कृषिर्धैन्या कृषिर्मेध्या जन्तूनां जीवनं कृषिः
हिंसादिदोषयुक्तो ऽपि मुच्यते तिथिपूजनात्
kṛṣirdhainyā kṛṣirmedhyā jantūnāṃ jīvanaṃ kṛṣiḥ
hiṃsādidoṣayukto 'pi mucyate tithipūjanāt
- 9
तेनार्चितं जगत्सर्वमतिथिर्येन पूजितः
अर्चितास्तेन देवाश्च स एव पुरुषोत्तमः
tenārcitaṃ jagatsarvamatithiryena pūjitaḥ
arcitāstena devāśca sa eva puruṣottamaḥ
- 10
तथा च पराशरः
वृष्टिमूला कृषिः सर्वा वृष्टिमूलं च जीवनम्
तस्मादादौ प्रयत्नेन वृष्टिज्ञानं समाचरेत्
tathā ca parāśaraḥ
vṛṣṭimūlā kṛṣiḥ sarvā vṛṣṭimūlaṃ ca jīvanam
tasmādādau prayatnena vṛṣṭijñānaṃ samācaret
- 11
अतो वत्सरराजानं मन्त्रिणं मेघमेव च
आढकं सलिलस्यापि वृष्टिज्ञानाय शोधयेत्
ato vatsararājānaṃ mantriṇaṃ meghameva ca
āḍhakaṃ salilasyāpi vṛṣṭijñānāya śodhayet
- 12
अथ राजानयनम्
शाकं त्रिगुणितं कृत्वा द्वियुतं मुनिना हरेत्
भागशिष्टो नृपो ज्ञेयो नृपमन्त्री चतुर्थकः
atha rājānayanam
śākaṃ triguṇitaṃ kṛtvā dviyutaṃ muninā haret
bhāgaśiṣṭo nṛpo jñeyo nṛpamantrī caturthakaḥ
- 13
चित्तलार्के नृपे वृष्टिर्वृष्टिरुग्रा निशापतौ
वृष्टिर्मन्दा सदा भौमे चन्द्रजे वृष्टिरुत्तमा
cittalārke nṛpe vṛṣṭirvṛṣṭirugrā niśāpatau
vṛṣṭirmandā sadā bhaume candraje vṛṣṭiruttamā
- 14
गुरौ च शोभना वृष्टिर्भार्गवे वृष्टिरुत्तमा
पृथिवी धूलिसम्पूर्णा वृष्टिहीना शनौ भवेत्
gurau ca śobhanā vṛṣṭirbhārgave vṛṣṭiruttamā
pṛthivī dhūlisampūrṇā vṛṣṭihīnā śanau bhavet
- 15
चक्षूरोगो ज्वरारिष्टं सर्वोपद्रव एव च
मन्दा वृष्टिः सदा वातो यत्राब्दे भास्करो नृपः
cakṣūrogo jvarāriṣṭaṃ sarvopadrava eva ca
mandā vṛṣṭiḥ sadā vāto yatrābde bhāskaro nṛpaḥ
- 16
यस्मिन्संवत्सरे चैव चन्द्रो राजा भवेद्ध्रुवम्
कुर्यात्शस्यान्वितां पृथ्वीं नैरुज्यं चापि मानवे
yasminsaṃvatsare caiva candro rājā bhaveddhruvam
kuryātśasyānvitāṃ pṛthvīṃ nairujyaṃ cāpi mānave
- 17
शस्यहानिर्भवेत्तत्र नित्यं रोगश्च मानवे
यस्मिन् अब्दे कुजो राजा शस्यशून्या च मेदिनी
śasyahānirbhavettatra nityaṃ rogaśca mānave
yasmin abde kujo rājā śasyaśūnyā ca medinī
- 18
नैरुज्यं सुप्रचारश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डले
यत्राब्दे चन्द्रजो राजा सर्वशस्या च मेदिनी
nairujyaṃ supracāraśca subhikṣaṃ kṣitimaṇḍale
yatrābde candrajo rājā sarvaśasyā ca medinī
- 19
धर्मस्थितिर्मनःस्थैर्यं वृष्टिकारणमुत्तमम्
यस्मिन् अब्दे गुरू राजा सर्वा वसुमती मही
dharmasthitirmanaḥsthairyaṃ vṛṣṭikāraṇamuttamam
yasmin abde gurū rājā sarvā vasumatī mahī
- 20
नृपाणां वर्धनं नित्यं धनधान्यादिकं फलम्
राजा दैत्यगुरुः कुर्यात्सर्वशस्यं रसातलम्
nṛpāṇāṃ vardhanaṃ nityaṃ dhanadhānyādikaṃ phalam
rājā daityaguruḥ kuryātsarvaśasyaṃ rasātalam
- 21
संग्रामो वातवृष्टिश्च रोगोपद्रव एव च
मन्दा वृष्टिः सदा वातो नृपे संवत्सरे शनौ
saṃgrāmo vātavṛṣṭiśca rogopadrava eva ca
mandā vṛṣṭiḥ sadā vāto nṛpe saṃvatsare śanau
- 22
यथा वृष्टिफलं प्रोक्तं वत्सरग्रहभूपतौ
तद्वद्वृष्टिफलं ज्ञेयं विज्ञैर्वत्सरमन्त्रिणि
yathā vṛṣṭiphalaṃ proktaṃ vatsaragrahabhūpatau
tadvadvṛṣṭiphalaṃ jñeyaṃ vijñairvatsaramantriṇi
- 23
अथ मेघनयनम्
शकाब्दं वह्णिसंयुक्तं वेदभागसमाहृतम्
शेषं मेघं विजानीयादावर्तादि यथाक्रमम्
atha meghanayanam
śakābdaṃ vahṇisaṃyuktaṃ vedabhāgasamāhṛtam
śeṣaṃ meghaṃ vijānīyādāvartādi yathākramam
- 24
आवर्तंश्चैव संवर्तः पुष्करो द्रोण एव च
चत्वारो जलदाः प्रोक्ता आवर्तादि यथाक्रमम्
āvartaṃścaiva saṃvartaḥ puṣkaro droṇa eva ca
catvāro jaladāḥ proktā āvartādi yathākramam
- 25
एकदेशेन चावर्तः संवर्तः सर्वतो जलम्
पुष्करे दुष्करं वारि द्रोणे बहुजला मही
ekadeśena cāvartaḥ saṃvartaḥ sarvato jalam
puṣkare duṣkaraṃ vāri droṇe bahujalā mahī
- 26
अथ जलाढकनिर्णयः
शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितम्
आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्तितम्
atha jalāḍhakanirṇayaḥ
śatayojanavistīrṇaṃ triṃśadyojanamucchritam
āḍhakasya bhavenmānaṃ munibhiḥ parikīrtitam
- 27
युग्माजगोमत्स्यगते शशाङ्के रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति
जलं शताढं हरिकार्मुके ऽर्धं वदन्ति कन्यामृगयोरशीतिम्
yugmājagomatsyagate śaśāṅke raviryadā karkaṭakaṃ prayāti
jalaṃ śatāḍhaṃ harikārmuke 'rdhaṃ vadanti kanyāmṛgayoraśītim
- 28
कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने जलाढकं षण्णवतिं वदन्ति
अनेन मानेन तु वत्सरस्य निरूप्य नीरं कृषिकर्म कार्यम्
kulīrakumbhālitulābhidhāne jalāḍhakaṃ ṣaṇṇavatiṃ vadanti
anena mānena tu vatsarasya nirūpya nīraṃ kṛṣikarma kāryam
- 29
समुद्रे दशभागांश्च षड्भागानपि पर्वते
पृथिव्यां चतुरो भागान्सदा वर्षति वासवः
samudre daśabhāgāṃśca ṣaḍbhāgānapi parvate
pṛthivyāṃ caturo bhāgānsadā varṣati vāsavaḥ
- 30
अथ पौषवृष्टिज्ञानम्
सार्धं दिनद्वयं मानं कृत्वा पौषादिना बुधः
गणयेन्मासिकीं वृष्टिमवृष्टिं वानिलक्रमात्
atha pauṣavṛṣṭijñānam
sārdhaṃ dinadvayaṃ mānaṃ kṛtvā pauṣādinā budhaḥ
gaṇayenmāsikīṃ vṛṣṭimavṛṣṭiṃ vānilakramāt

