976 shlokas
- 1
विनीतः शास्त्रसम्पन्नः कोशशौर्यसमन्वितः
ब्रह्मण्यो दानशीलः स्यात्सत्यधर्मपरो नृपः
vinītaḥ śāstrasampannaḥ kośaśauryasamanvitaḥ
brahmaṇyo dānaśīlaḥ syātsatyadharmaparo nṛpaḥ
- 2
स्तम्भोपतापपैशुन्यचापलक्रोधवर्जितः
प्रगल्भः संनतोदग्रः सम्भाषी प्रियदर्शनः
stambhopatāpapaiśunyacāpalakrodhavarjitaḥ
pragalbhaḥ saṃnatodagraḥ sambhāṣī priyadarśanaḥ
- 3
वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु
परीक्ष्यकारिणं धीरम् अत्यन्तं श्रीर्निषेवते
vaśyendriyaṃ jitātmānaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu
parīkṣyakāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīrniṣevate
- 4
शौर्यविद्यार्थबाहुल्यात्प्रभुत्वाच्च विशेषतः
सदा चित्तं नरेन्द्राणां मोहम् आयाति कारणात्
śauryavidyārthabāhulyātprabhutvācca viśeṣataḥ
sadā cittaṃ narendrāṇāṃ moham āyāti kāraṇāt
- 5
तस्माच्चित्तं प्रबोद्धव्यं राजधर्मे सदा द्विजैः
पवित्रं परमं पुण्यं स्मृतिवाक्यं न लङ्घयेत्
tasmāccittaṃ praboddhavyaṃ rājadharme sadā dvijaiḥ
pavitraṃ paramaṃ puṇyaṃ smṛtivākyaṃ na laṅghayet
- 6
वेदध्वनिप्रभावेण देवाः स्वर्गनिवासिनः
ते ऽपि तत्र प्रमोदन्ते तृप्तास्तु द्विजपूजनात्
vedadhvaniprabhāveṇa devāḥ svarganivāsinaḥ
te 'pi tatra pramodante tṛptāstu dvijapūjanāt
- 7
तस्माद्यत्नेन कर्तव्या द्विजपूजा सदा नृपैः
तेन भूयो ऽपि शक्रत्वं नरेन्द्रत्वं पुनः पुनः
tasmādyatnena kartavyā dvijapūjā sadā nṛpaiḥ
tena bhūyo 'pi śakratvaṃ narendratvaṃ punaḥ punaḥ
- 8
सुराध्यक्षश्च्युतः स्वर्गान्नृपरूपेण तिष्ठति
कर्तव्यं तेन तन्नित्यं येन तत्त्वं समाप्नुयात्
surādhyakṣaścyutaḥ svargānnṛparūpeṇa tiṣṭhati
kartavyaṃ tena tannityaṃ yena tattvaṃ samāpnuyāt
- 9
आत्मीये संस्थिता धर्मे नृपाः शक्रत्वम् आप्नुयुः
अवीचिवासिनो ये तु व्यपेताचारिणः सदा
ātmīye saṃsthitā dharme nṛpāḥ śakratvam āpnuyuḥ
avīcivāsino ye tu vyapetācāriṇaḥ sadā
- 10
गच्छेत्सम्यग् अविज्ञाय वशं क्रोधस्य यो नृपः
वसेत्स नरके घोरे कल्पार्धं तु न संशयः
gacchetsamyag avijñāya vaśaṃ krodhasya yo nṛpaḥ
vasetsa narake ghore kalpārdhaṃ tu na saṃśayaḥ
- 11
एतैर् एव गुणैर्युक्तम् अमात्यं कार्यचिन्तकम्
ब्राह्मणं तु प्रकुर्वीत नृपभक्तं कुलोद्वहम्
etair eva guṇairyuktam amātyaṃ kāryacintakam
brāhmaṇaṃ tu prakurvīta nṛpabhaktaṃ kulodvaham
- 12
मन्त्रिणो यत्र सभ्याश्च वैद्याश्च प्रियवादिनः
राज्याद्धर्मात्सुखात्तत्र क्षिप्रं हीयेत पार्थिवः
mantriṇo yatra sabhyāśca vaidyāśca priyavādinaḥ
rājyāddharmātsukhāttatra kṣipraṃ hīyeta pārthivaḥ
- 13
न तस्य वचने कोपम् एतेषां तु प्रवर्तयेत्
यस्माद् एतैः सदा वाच्यं न्याय्यं सुपरिनिष्ठितम्
na tasya vacane kopam eteṣāṃ tu pravartayet
yasmād etaiḥ sadā vācyaṃ nyāyyaṃ supariniṣṭhitam
- 14
यत्र कर्माणि नृपतिः स्वयं पश्यति धर्मतः
तत्र साधुसमाचारा निवसेयुः सुखं प्रजाः
yatra karmāṇi nṛpatiḥ svayaṃ paśyati dharmataḥ
tatra sādhusamācārā nivaseyuḥ sukhaṃ prajāḥ
- 15
प्रजानां रक्षणं नित्यं कण्टकानां च शोधनम्
द्विजानां पूजनं चैव एतदर्थं कृतो नृपः
prajānāṃ rakṣaṇaṃ nityaṃ kaṇṭakānāṃ ca śodhanam
dvijānāṃ pūjanaṃ caiva etadarthaṃ kṛto nṛpaḥ
- 16
भूस्वामी तु स्मृतो राजा नान्यद्रव्यस्य सर्वदा
तत्फलस्य हि षड्भागं प्राप्नुयान्नान्यथैव तु
bhūsvāmī tu smṛto rājā nānyadravyasya sarvadā
tatphalasya hi ṣaḍbhāgaṃ prāpnuyānnānyathaiva tu
- 17
भूतानां तन्निवासित्वात्स्वामित्वं तेन कीर्तितम्
तत्क्रिया बलिषड्भागं शुभाशुभनिमित्तजम्
bhūtānāṃ tannivāsitvātsvāmitvaṃ tena kīrtitam
tatkriyā baliṣaḍbhāgaṃ śubhāśubhanimittajam
- 18
एवं प्रवर्तते यस्तु लोभं त्यक्त्वा नराधिपः
तस्य पुत्राः प्रजायन्ते राष्ट्रं कोशश्च वर्धते
evaṃ pravartate yastu lobhaṃ tyaktvā narādhipaḥ
tasya putrāḥ prajāyante rāṣṭraṃ kośaśca vardhate
- 19
अन्यायेन हि यो राष्ट्रात्करं दण्डं च पार्थिवः
सस्यभागं च शुल्कं चाप्य् आददीत स पापभाक्
anyāyena hi yo rāṣṭrātkaraṃ daṇḍaṃ ca pārthivaḥ
sasyabhāgaṃ ca śulkaṃ cāpy ādadīta sa pāpabhāk
- 20
अर्थशास्त्रोक्तम् उत्सृज्य धर्मशास्त्रोक्तम् आव्रजेत्
arthaśāstroktam utsṛjya dharmaśāstroktam āvrajet
- 21
दुष्टस्यापि नरेन्द्रस्य तद्राष्ट्रं न विनाशयेत्
न प्रजानुमतो यस्माद् अन्यायेषु प्रवर्तते
duṣṭasyāpi narendrasya tadrāṣṭraṃ na vināśayet
na prajānumato yasmād anyāyeṣu pravartate
- 22
अक्लेशेनार्थिने यस्तु राजा सम्यङ्निवेदयेत्
तत्तारयत्य् अनन्तं स्याद्धर्मार्थं दानम् ईदृशम्
akleśenārthine yastu rājā samyaṅnivedayet
tattārayaty anantaṃ syāddharmārthaṃ dānam īdṛśam
- 23
न्यायेनाक्रम्य यल्लब्धं रिपुं निर्जित्य पार्थिवैः
तच्छुद्धं तत्प्रदेयं तन्नान्यथोपहृतं क्वचित्
nyāyenākramya yallabdhaṃ ripuṃ nirjitya pārthivaiḥ
tacchuddhaṃ tatpradeyaṃ tannānyathopahṛtaṃ kvacit
- 24
राजा पुरोहितं कुर्याद् उदितं ब्राह्मणं हितम्
कृताध्ययनसम्पन्नम् अलुब्धं सत्यवादिनम्
rājā purohitaṃ kuryād uditaṃ brāhmaṇaṃ hitam
kṛtādhyayanasampannam alubdhaṃ satyavādinam
- 25
प्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्यायविस्तरे
साध्यमूलस्तु यो वादो व्यवहारः स उच्यते
prayatnasādhye vicchinne dharmākhye nyāyavistare
sādhyamūlastu yo vādo vyavahāraḥ sa ucyate
- 26
वि नानार्थे ऽव संदेहे हरणं हार उच्यते
नानासंदेहहरणाद्व्यवहार इति स्मृतः
vi nānārthe 'va saṃdehe haraṇaṃ hāra ucyate
nānāsaṃdehaharaṇādvyavahāra iti smṛtaḥ
- 27
न राजा तु विशित्वेन धनलोभेन वा पुनः
स्वयं कार्याणि कुर्वीत नराणाम् अविवादिनाम्
na rājā tu viśitvena dhanalobhena vā punaḥ
svayaṃ kāryāṇi kurvīta narāṇām avivādinām
- 28
उत्पादयति यो हिंसां देयं वा न प्रयच्छति
याचम् आनय दौःशील्याद् आकृष्यो ऽसौ नृपाज्ञया
utpādayati yo hiṃsāṃ deyaṃ vā na prayacchati
yācam ānaya dauḥśīlyād ākṛṣyo 'sau nṛpājñayā
- 29
द्विपदे साध्यभेदात्तु पदाष्टादशतां गते
अष्टादश क्रियाभेदाद्भिन्नान्य् अष्टसहस्रशः
dvipade sādhyabhedāttu padāṣṭādaśatāṃ gate
aṣṭādaśa kriyābhedādbhinnāny aṣṭasahasraśaḥ
- 30
साध्यवादस्य मूलं स्याद्वादिना यन्निवेदितम्
देयाप्रदानं हिंसा चेत्य् उत्थानद्वयम् उच्यते
sādhyavādasya mūlaṃ syādvādinā yanniveditam
deyāpradānaṃ hiṃsā cety utthānadvayam ucyate

