193 shlokas
- 1
सान्द्रोद्रेकक्षुभितम् अभितः स्वान्तम् अन्तर्नियम्य प्रायो धत्ते नवनवरसोल्लेखम् आनन्दकन्दम्
sāndrodrekakṣubhitam abhitaḥ svāntam antarniyamya prāyo dhatte navanavarasollekham ānandakandam
- 2
भूयो भूयः प्रलयविभवोद्दामदुःखान्तरायो यो ऽसाव् अन्तर्जयति हृदये को ऽपि संविद्विकासः
bhūyo bhūyaḥ pralayavibhavoddāmaduḥkhāntarāyo yo 'sāv antarjayati hṛdaye ko 'pi saṃvidvikāsaḥ
- 3
इह खलु निखिलजगदात्मा सर्वोत्तीर्णश्च सर्वमयश्च विकल्पासंकुचितसंवित्प्रकाशरूपः अनवच्छिन्नचिदानन्दविश्रान्तः प्रसरदविरलविचित्रपञ्चवाहवाहवाहिनीमहोदधिः निरतिशयस्वातन्त्र्यसीमनि प्रगल्भमानः सर्वशक्तिखचित एक एव अस्ति संविद् आत्मा महेश्वरः
iha khalu nikhilajagadātmā sarvottīrṇaśca sarvamayaśca vikalpāsaṃkucitasaṃvitprakāśarūpaḥ anavacchinnacidānandaviśrāntaḥ prasaradaviralavicitrapañcavāhavāhavāhinīmahodadhiḥ niratiśayasvātantryasīmani pragalbhamānaḥ sarvaśaktikhacita eka eva asti saṃvid ātmā maheśvaraḥ
- 4
तस्य प्रकाशरूपता चिच्छक्तिः स्वातन्त्र्यम् आनन्दशक्तिः तच्चमत्कारः इच्छाशक्तिः आमर्शात्मकता ज्ञानशक्तिः सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः इति
tasya prakāśarūpatā cicchaktiḥ svātantryam ānandaśaktiḥ taccamatkāraḥ icchāśaktiḥ āmarśātmakatā jñānaśaktiḥ sarvākārayogitvaṃ kriyāśaktiḥ iti
- 5
इत्थं सर्वशक्तियोगे ऽपि आभिर्मुख्याभिः शक्तिभिर् उपचर्यते स च भगवान्स्वातन्त्र्यशक्तिमहिम्ना स्वात्मानं संकुचितम् इव आभासयन् अणुः इति उच्यते
itthaṃ sarvaśaktiyoge 'pi ābhirmukhyābhiḥ śaktibhir upacaryate sa ca bhagavānsvātantryaśaktimahimnā svātmānaṃ saṃkucitam iva ābhāsayan aṇuḥ iti ucyate
- 6
यथोक्तम्
व्यापको हि शिवः स्वेच्छाकॢप्तसंकोचमुद्रणात्
विचित्रफलकर्मौघवशात्तत्तच्छरीरभाक्
yathoktam
vyāpako hi śivaḥ svecchākḷptasaṃkocamudraṇāt
vicitraphalakarmaughavaśāttattaccharīrabhāk
- 7
इति निजस्वरूपगोपनकेलिलोलम् एवं माहेशशक्तिपरिस्पन्दं प्रवरगुरवः प्रतिपेदिरे
iti nijasvarūpagopanakelilolam evaṃ māheśaśaktiparispandaṃ pravaraguravaḥ pratipedire
- 8
तथा च आहुः
अतिदुर्घटकारित्वात्स्वाच्छन्द्यनिर्मलाद् असौ
स्वात्मप्रच्छादनक्रीडापण्डितः परमेश्वरः
tathā ca āhuḥ
atidurghaṭakāritvātsvācchandyanirmalād asau
svātmapracchādanakrīḍāpaṇḍitaḥ parameśvaraḥ
- 9
अनावृते स्वरूपे ऽपि यदात्माच्छादनं विभोः
सैवाविद्या यतो भेद एतावान्विश्ववृत्तिकः
इति
anāvṛte svarūpe 'pi yadātmācchādanaṃ vibhoḥ
saivāvidyā yato bheda etāvānviśvavṛttikaḥ
iti
- 10
न च एतावता भगवतो देशकालाकारोपाधिविरहितनिरतिशयानन्दपरिस्पन्दात्मकस्य काचिद् अपि क्षतिः प्रत्युत परममहिम्नः परिपुष्टिर् इत्य् उक्तम्
na ca etāvatā bhagavato deśakālākāropādhivirahitaniratiśayānandaparispandātmakasya kācid api kṣatiḥ pratyuta paramamahimnaḥ paripuṣṭir ity uktam
- 11
अस्थास्यद् एकरूपेण वपुषा चेन्महेश्वरः
महेश्वरत्वं संवित्त्वं तद् अत्यक्ष्यद्घटादिवत्
asthāsyad ekarūpeṇa vapuṣā cenmaheśvaraḥ
maheśvaratvaṃ saṃvittvaṃ tad atyakṣyadghaṭādivat
- 12
परिच्छिन्नप्रकाशत्वं जडस्य किल लक्षणम्
जडाद्विलक्षणो बोधो यतो न परिमीयते
paricchinnaprakāśatvaṃ jaḍasya kila lakṣaṇam
jaḍādvilakṣaṇo bodho yato na parimīyate
- 13
तेन बोधमहासिन्धोर् उल्लासिन्यः स्वशक्तयः
आश्रयन्त्य् ऊर्मय इव स्वात्मसंघट्टचित्रताम्
इत्यादि
tena bodhamahāsindhor ullāsinyaḥ svaśaktayaḥ
āśrayanty ūrmaya iva svātmasaṃghaṭṭacitratām
ityādi
- 14
तद् एवम् असौ भगवान्स्वमायाशक्त्याख्येन अव्यभिचरितस्वातन्त्र्यशक्तिमहिम्ना स्वात्मनैव आत्मानं संकुचितम् इव अवभासयन्विज्ञानाकलः प्रलयाकलः सकलश्च सम्पद्यते
tad evam asau bhagavānsvamāyāśaktyākhyena avyabhicaritasvātantryaśaktimahimnā svātmanaiva ātmānaṃ saṃkucitam iva avabhāsayanvijñānākalaḥ pralayākalaḥ sakalaśca sampadyate
- 15
तत्र आणवेन एकेनैव मलेन संयुक्तो विज्ञानाकल उच्यते द्वाभ्याम् आणवमायी याभ्याम् अपवेद्यः प्रलयाकलः त्रिभिर् आणवमायीयकार्मैः संवेद्यः तैर् एव कलादिधरण्यन्ततत्त्वमयः सकलः तदर्थम् एव अयम् अर्थसर्गः
tatra āṇavena ekenaiva malena saṃyukto vijñānākala ucyate dvābhyām āṇavamāyī yābhyām apavedyaḥ pralayākalaḥ tribhir āṇavamāyīyakārmaiḥ saṃvedyaḥ tair eva kalādidharaṇyantatattvamayaḥ sakalaḥ tadartham eva ayam arthasargaḥ
- 16
तत्र सृष्ट्युन्मुखो भगवान्शुद्धाध्वनि वर्तमानः स्वशक्तिभिः मायां विक्षोभ्य कलातत्त्वं किंचित्कर्तृत्वलक्षणं पुद्गलस्य सृजति ततो ऽपि किंचिद् अवबोधाख्यं विद्यातत्त्वं किंचिद् अभिलाषरूपं च रागतत्त्वं तद् एतत्सरागं कर्तृतत्त्वं भूतभविष्यद्वर्तमानतया त्रिधा अवच्छिद्यते तत्कालतत्त्वं तुल्यत्वे ऽपि रागे येन कर्तृत्वस्य अवच्छेदः क्रियते तत्नियतितत्त्वं तद् एतत्कञ्चुकषट्कम् अन्तर्मलावृतस्य पुद्गलस्य बहिर् आच्छादकम् उक्तं च चिल्लाचक्रेश्वरमते माया कला शुद्धविद्या रागकालौ नियन्त्रणा
tatra sṛṣṭyunmukho bhagavānśuddhādhvani vartamānaḥ svaśaktibhiḥ māyāṃ vikṣobhya kalātattvaṃ kiṃcitkartṛtvalakṣaṇaṃ pudgalasya sṛjati tato 'pi kiṃcid avabodhākhyaṃ vidyātattvaṃ kiṃcid abhilāṣarūpaṃ ca rāgatattvaṃ tad etatsarāgaṃ kartṛtattvaṃ bhūtabhaviṣyadvartamānatayā tridhā avacchidyate tatkālatattvaṃ tulyatve 'pi rāge yena kartṛtvasya avacchedaḥ kriyate tatniyatitattvaṃ tad etatkañcukaṣaṭkam antarmalāvṛtasya pudgalasya bahir ācchādakam uktaṃ ca cillācakreśvaramate māyā kalā śuddhavidyā rāgakālau niyantraṇā
- 17
षड् एतान्य् आवृतिवशात्कञ्चुकानि मितात्मनः
एवं च पुद्गलस्यान्तर्मलः कञ्चुकवत्स्थितः
तुषवत्कञ्चुकानि स्युस्तस्माज्ज्ञानक्रियोज्झितः
इति
ṣaḍ etāny āvṛtivaśātkañcukāni mitātmanaḥ
evaṃ ca pudgalasyāntarmalaḥ kañcukavatsthitaḥ
tuṣavatkañcukāni syustasmājjñānakriyojjhitaḥ
iti
- 18
सा च कला पुरुषस्य परिमितं कर्तृत्वं प्रकाश्य सुखदुःखमोहरूपं भोग्यम् अव्यक्तत्वं सृजति ततो ऽपि अष्टगुणं बुद्धितत्त्वम् उत्पन्नं ततो ऽपि सात्त्विकराजसतामसभेदभिन्नं त्रिस्कन्धम् अहंकारतत्त्वम्तत्र पूर्वस्मात् अहंकारात्मनो जातम् अपरस्मात् इन्द्रियाणि तृतीयात्तन्मात्राणि एभ्यो भूतानि इत्य् एवम् अयम् एकस्यैव आदिदेवस्य स्वातन्त्र्यमहिम्ना संसारे संसरतः परिमितप्रमातृताम् अवलम्बमानस्य तत्त्वप्रसरः उक्तं च भूतानि तन्मात्रगणेन्द्रियाणि मूलं पुमान्कञ्चुकयुक्सुशुद्धम्
sā ca kalā puruṣasya parimitaṃ kartṛtvaṃ prakāśya sukhaduḥkhamoharūpaṃ bhogyam avyaktatvaṃ sṛjati tato 'pi aṣṭaguṇaṃ buddhitattvam utpannaṃ tato 'pi sāttvikarājasatāmasabhedabhinnaṃ triskandham ahaṃkāratattvamtatra pūrvasmāt ahaṃkārātmano jātam aparasmāt indriyāṇi tṛtīyāttanmātrāṇi ebhyo bhūtāni ity evam ayam ekasyaiva ādidevasya svātantryamahimnā saṃsāre saṃsarataḥ parimitapramātṛtām avalambamānasya tattvaprasaraḥ uktaṃ ca bhūtāni tanmātragaṇendriyāṇi mūlaṃ pumānkañcukayuksuśuddham
- 19
विद्यादिशक्त्यन्तम् इयान्स्वसंवित्सिन्धोस्तरंगप्रसरप्रपञ्चः
vidyādiśaktyantam iyānsvasaṃvitsindhostaraṃgaprasaraprapañcaḥ
- 20
तथा
tathā
- 21
एतेषां च उक्तरूपाणां तत्त्वानां प्रमातृभेदे वैचित्र्यात्प्रमेयवैचित्र्यं भवति इति श्रीपूर्वशास्त्रे कथितम्तथा हि शक्तिमच्छक्तिभेदेन धरातत्त्वं विभिद्यते
eteṣāṃ ca uktarūpāṇāṃ tattvānāṃ pramātṛbhede vaicitryātprameyavaicitryaṃ bhavati iti śrīpūrvaśāstre kathitamtathā hi śaktimacchaktibhedena dharātattvaṃ vibhidyate
- 22
स्वरूपसहितं तच्च विज्ञेयं दशपञ्चधा
अनेनैव विधानेन पुंस्तत्त्वात्तु कलान्तिकम्
svarūpasahitaṃ tacca vijñeyaṃ daśapañcadhā
anenaiva vidhānena puṃstattvāttu kalāntikam
- 23
त्रयोदशविधं ज्ञेयं रुद्रवत्प्रलयाकलः
तद्वन्मायापि विज्ञेया नवधा ज्ञानकेवलः
trayodaśavidhaṃ jñeyaṃ rudravatpralayākalaḥ
tadvanmāyāpi vijñeyā navadhā jñānakevalaḥ
- 24
मन्त्राः सप्तविधास्तद्वत्पञ्चधा मन्त्रनायकाः
त्रिधा मन्त्रेश्वरेशानाः शिवः साक्षान्न भिद्यते
mantrāḥ saptavidhāstadvatpañcadhā mantranāyakāḥ
tridhā mantreśvareśānāḥ śivaḥ sākṣānna bhidyate
- 25
यः पुनः सर्वतत्त्वानि वेत्त्य् एतानि यथार्थतः
स गुरुर्मत्समः प्रोक्तो मन्त्रवीर्यप्रकाशकः
yaḥ punaḥ sarvatattvāni vetty etāni yathārthataḥ
sa gururmatsamaḥ prokto mantravīryaprakāśakaḥ
- 26
दृष्टाः सम्भाषितास्तेन स्पृष्टाश्च प्रीतिचेतसा
नराः पापैः प्रमुच्यन्ते सप्तजन्मकृतैर् अपि
dṛṣṭāḥ sambhāṣitāstena spṛṣṭāśca prīticetasā
narāḥ pāpaiḥ pramucyante saptajanmakṛtair api
- 27
इति
iti
- 28
तद् एवम् अनेकावसायो ऽयं तत्त्वक्रमः
tad evam anekāvasāyo 'yaṃ tattvakramaḥ
- 29
एतेषां च तत्त्वानां वर्गशो यद् अनुगामि रूपम् एकरूपम् एकरूपकलनासहिष्णुत्वात्सा कला कथ्यते
eteṣāṃ ca tattvānāṃ vargaśo yad anugāmi rūpam ekarūpam ekarūpakalanāsahiṣṇutvātsā kalā kathyate
- 30
तथा हि निवर्तन्ते यतस्तत्त्ववर्गाः सा निवृत्तिर्नाम कला
tathā hi nivartante yatastattvavargāḥ sā nivṛttirnāma kalā

