Charak Samhita · 3.8 3.8.94
3.8.94आतुरस्तु खलु कार्यदेशः
तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा
तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः दोषप्रमाणानुरूपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति
सहसा ह्यतिबलम् औषधम् अपरीक्षकप्रयुक्तम् अल्पबलम् आतुरम् अतिपातयेत्न ह्यतिबलान्य् आग्नेयवायवीयान्य् औषधान्य् अग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्ते ऽल्पबलैः सोढुम् असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धि तानि सद्यःप्राणहराणि स्युः
एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलम् आतुरम् अविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैर् उत्तरोत्तरगुरुभिर् अविभ्रमैर् अनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः विशेषतश्च नारीः ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्यो ऽबलाः परसंस्तभ्याश्च
तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलम् औषधम् अपरीक्षकप्रयुक्तम् असाधकम् एव भवति
तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च विकृतितश्च सारतश्च संहननतश्च प्रमाणतश्च सात्म्यतश्च सत्त्वतश्च आहारशक्तितश्च व्यायामशक्तितश्च वयस्तश्चेति बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः
Transliteration
āturastu khalu kāryadeśaḥ
tasya parīkṣā āyuṣaḥ pramāṇajñānahetorvā syādbaladoṣapramāṇajñānahetorvā
tatra tāvadiyaṃ baladoṣapramāṇajñānahetoḥ doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo balapramāṇaviśeṣāpekṣo bhavati
sahasā hyatibalam auṣadham aparīkṣakaprayuktam alpabalam āturam atipātayetna hyatibalāny āgneyavāyavīyāny auṣadhāny agnikṣāraśastrakarmāṇi vā śakyante 'lpabalaiḥ soḍhum asahyātitīkṣṇavegatvāddhi tāni sadyaḥprāṇaharāṇi syuḥ
etaccaiva kāraṇamapekṣamāṇā hīnabalam āturam aviṣādakarairmṛdusukumāraprāyair uttarottaragurubhir avibhramair anātyayikaiścopacarantyauṣadhaiḥ viśeṣataśca nārīḥ tā hyanavasthitamṛduvivṛtaviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumāryo 'balāḥ parasaṃstabhyāśca
tathā balavati balavadvyādhiparigate svalpabalam auṣadham aparīkṣakaprayuktam asādhakam eva bhavati
tasmādāturaṃ parīkṣeta prakṛtitaśca vikṛtitaśca sārataśca saṃhananataśca pramāṇataśca sātmyataśca sattvataśca āhāraśaktitaśca vyāyāmaśaktitaśca vayastaśceti balapramāṇaviśeṣagrahaṇahetoḥ
By System Admin
Translation
Draft in progress