172 shlokas
- 1
एव क्रमहेतुम् अभिधाय रसविषयं लक्षणसूत्रमाह विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः
eva kramahetum abhidhāya rasaviṣayaṃ lakṣaṇasūtramāha vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattiḥ
- 2
अत्र भट्टलोल्लटप्रभृतयस्तावद् एवं व्याचख्युः विभावादिभिः संयोगोऽर्थात्स्थायिनस्ततो रसनिष्पत्तिः
atra bhaṭṭalollaṭaprabhṛtayastāvad evaṃ vyācakhyuḥ vibhāvādibhiḥ saṃyogo'rthātsthāyinastato rasaniṣpattiḥ
- 3
तत्र विभावश्चित्तवृत्तेः स्थाय्यात्मिकाया उत्पत्तौ कारणम्
tatra vibhāvaścittavṛtteḥ sthāyyātmikāyā utpattau kāraṇam
- 4
अनुभावाश्च न रसजन्या अत्र विवक्षिताः
anubhāvāśca na rasajanyā atra vivakṣitāḥ
- 5
तेषां रसकारणत्वेन गणनानर्हत्वात्
teṣāṃ rasakāraṇatvena gaṇanānarhatvāt
- 6
अपि तु भावानामेव
api tu bhāvānāmeva
- 7
येऽनुभावाः व्यभिचारिणश्च चित्तवृत्त्यात्मकत्वात्यद्यपि न सहभाविनः स्थायिना तथापि वासनात्मनेह तस्य विवक्षिताः
ye'nubhāvāḥ vyabhicāriṇaśca cittavṛttyātmakatvātyadyapi na sahabhāvinaḥ sthāyinā tathāpi vāsanātmaneha tasya vivakṣitāḥ
- 8
दृष्टान्तेऽपि व्यञ्जनादिमध्ये कस्यचिद्वासनात्मकता स्थायिवत्
dṛṣṭānte'pi vyañjanādimadhye kasyacidvāsanātmakatā sthāyivat
- 9
अन्यस्योद्भूतता व्यभिचारिवत्
anyasyodbhūtatā vyabhicārivat
- 10
तेन स्थाय्येव विभावानुभावादिभिरुपचितो रसः
tena sthāyyeva vibhāvānubhāvādibhirupacito rasaḥ
- 11
स्थायी भवत्वनुपचितः
sthāyī bhavatvanupacitaḥ
- 12
स चोभयोरपि
sa cobhayorapi
- 13
मुख्यया वृत्त्या रामादौ अनुकार्येऽनुकर्तर्यपि चानुसंधानबलाद् इति
mukhyayā vṛttyā rāmādau anukārye'nukartaryapi cānusaṃdhānabalād iti
- 14
चिरन्तनानां चायमेव पक्षः
cirantanānāṃ cāyameva pakṣaḥ
- 15
तथा हि दण्डिना स्वालङ्कारलक्षणे ऽभ्यधायि
tathā hi daṇḍinā svālaṅkāralakṣaṇe 'bhyadhāyi
- 16
रतिः शृङ्गारतां गता
रूपबाहुल्ययोगेन इति
ratiḥ śṛṅgāratāṃ gatā
rūpabāhulyayogena iti
- 17
अधिरुह्य परां कोटिं कोपो रौद्रात्मतां गतः
इत्यादि च
adhiruhya parāṃ koṭiṃ kopo raudrātmatāṃ gataḥ
ityādi ca
- 18
एतन्नेति श्रीशङ्कुकः
etanneti śrīśaṅkukaḥ
- 19
विभावाद्ययोगे स्थायिनो लिङ्गाभावेनावगत्यनुपपत्तेर्भावानां पूर्वम् अभिधेयताप्रसङ्गात्स्थितदशायां लक्षणान्तरवैयर्थ्यात्मन्दतरतममाध्यस्थ्याद्यानन्त्यापत्तेः हास्यरसे षोढात्वाभावप्राप्तेः कामावस्थासु दशस्वसंख्यरसभावादिप्रसङ्गात्शोकस्य प्रथमं तीव्रत्वं कालात्तनुमान्द्यदर्शनं क्रोधोत्साहरतीनाम् अमर्षस्थैर्यसेवाविपर्यये ह्रासदर्शनमिति विपर्ययस्य दृश्यमानत्वाच्च
vibhāvādyayoge sthāyino liṅgābhāvenāvagatyanupapatterbhāvānāṃ pūrvam abhidheyatāprasaṅgātsthitadaśāyāṃ lakṣaṇāntaravaiyarthyātmandataratamamādhyasthyādyānantyāpatteḥ hāsyarase ṣoḍhātvābhāvaprāpteḥ kāmāvasthāsu daśasvasaṃkhyarasabhāvādiprasaṅgātśokasya prathamaṃ tīvratvaṃ kālāttanumāndyadarśanaṃ krodhotsāharatīnām amarṣasthairyasevāviparyaye hrāsadarśanamiti viparyayasya dṛśyamānatvācca
- 20
तस्माद्धेतुभिर्विभावाख्यैः कार्यैश्चानुभावात्मभिः सहचारिरूपैश्च व्यभिचारिभिः प्रयत्नार्जिततया कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैर् अनुकर्तृस्थत्वेन लिङ्गबलतः प्रतीयमानः स्थायी भावो मुख्यरामादिगतस्थाय्यनुकरणरूपः
tasmāddhetubhirvibhāvākhyaiḥ kāryaiścānubhāvātmabhiḥ sahacārirūpaiśca vyabhicāribhiḥ prayatnārjitatayā kṛtrimairapi tathānabhimanyamānair anukartṛsthatvena liṅgabalataḥ pratīyamānaḥ sthāyī bhāvo mukhyarāmādigatasthāyyanukaraṇarūpaḥ
- 21
अनुकरणरूपत्वाद् एव च नामान्तरेण व्यपदिष्टो रसः
anukaraṇarūpatvād eva ca nāmāntareṇa vyapadiṣṭo rasaḥ
- 22
विभावा हि काव्यबलानुसंधेयाः
vibhāvā hi kāvyabalānusaṃdheyāḥ
- 23
अनुभावाः शिक्षातः
anubhāvāḥ śikṣātaḥ
- 24
व्यभिचारिणः कृत्रिमनिजानुभावार्जनबलात्
vyabhicāriṇaḥ kṛtrimanijānubhāvārjanabalāt
- 25
स्थायी तु काव्यबलादपि नानुसंधेयः
sthāyī tu kāvyabalādapi nānusaṃdheyaḥ
- 26
रतिः शोक इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकम् अभिधेयीकुर्वन्त्य् अभिधानत्वेन
ratiḥ śoka ityādayo hi śabdā ratyādikam abhidheyīkurvanty abhidhānatvena
- 27
न तु वाचिकाभिनयरूपतयावगमयन्ति
na tu vācikābhinayarūpatayāvagamayanti
- 28
न हि वागेव वाचिकम्
na hi vāgeva vācikam
- 29
अपि तु तया निर्वृत्तम्
api tu tayā nirvṛttam
- 30
अङ्गैरिवाङ्गिकम्
aṅgairivāṅgikam

